5-Iyul Ürümchi Weqesi 21-Esirning 10 Yilidiki Meshhur 30 Xewerler Qatarigha Kirgüzüldi

Ixtiyariy muxbirimiz Erkin Tarim
2010-12-23

Hisashi, chizuko we kouze qatarliq kishiler birlikte tüzgen, yaponiye tetqiqat neshriyati teripidin yéqinda inglizche we yaponche neshr qilinghan s d liq kitab `21-Esirning 10 yilidiki meshhur 30 xewer` namliq kitabning ichidiki meshhur 30 xewerning sekkizinchisi 2008-Yili 3-Ayda tibette yüz bergen tibetlerning namayishi bilen 2009-Yili 7-Ayning 5-Küni ürümchide yüz bergen 5-Iyul ürümchi weqesi. Bu xewer 10 yil ichide dunyada yüz bergen 30 chong xewerning 8-Si bolup bahalanghan.

Kitabta 5-Iyul ürümchi weqeside adalet tilep namayish qiliwatqan uyghur qiz-Ayallirining süriti bérilish bilen birge, namayishning jeryani we uyghurlarning néme üchün namayish élip barghanliqining sewebi etrapliq chüshendürülgen.

Kitabta uyghurlarning yéqinqi zaman tarixida ikki qétim jumhuriyet qurghanliqi we bu jumhuriyetlerning xitaylar teripidin mustemlike qilinghanliqi otturigha qoyulush bilen birge, 1955-Yili mustemlike sherqiy türkistan zéminining ismining shinjang uyghur aptonom rayoni dep özgertilgenliki bayan qilinghan. Uyghurlarning bu eziz wetinini qolgha keltürüsh üchün chetellerdiki uyghurlarning türlük paaliyetlerni élip bériwatqanliqi, wetini ichidiki uyghurlar bolsa xitayning küchlük siyasiy we iqtisadiy bésimlirigha qarshi tinchliq yolida adalet tilep namayish élip bériwatqanliqi we ularning namayishlirining xitay merkiziy hökümitining buyruqi bilen qattiq basturulghanliqi qeyt qilinghan.

Biz kitab heqqide toluq melumat élish üchün yaponiye kagoshima xelqara uniwérsitétining mutexessisi doktor haji qutluq qadiri we türkiye istratégiyilik chüshenche instituti mutexessisi doktor erkin ekrem ependiler bilen téléfon söhbiti élip barduq.

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/meshhur-xewer-12232010171222.html/story_main?encoding=latin

Uyghurlar Insanperwer Bolush Üchün Turmush Aditidin, Diniy Köz Qarishidin Waz Kéchishi Kérekmu?

Muxbirimiz Irade
2010-12-24

Yéqinda tengritagh torida "shinjangda insanperwerlik rohini yétildürüp, insanperwer bir shinjang berpa qilayli" mawzuluq bir parche obzor élan qilinghan bolup, obzorda uyghur rayonida insanperwer bir jemiyet berpa qilishning uyghur rayonida halqima tereqqiyatni berpa qilishning muhim shertlirining biri ikenliki yézilghan.

Obzorda uyghur rayonida insanperwerlik rohi berpa qilishning bir qanche xil shertliri otturigha qoyulghan bolup, oxshimighan milletlerning özining turmush alahidiliki, diniy qarishi qatarliqlarni tüzitishi we uningdin waz kéchishi buning shertlirining biri déyilgen. Chetellerdiki uyghur ziyaliyliri we paaliyetchiliri bolsa insanperwer jemiyet berpa qilishning shertlirige qarita oxshimighan köz qarashlarni ipade qildi.

Yéqinda uyghur aptonom rayonning reisi jang chünshyen uyghur aptonom rayonluq partkomning kéngeytilgen yighinida qilghan sözide uyghur rayonida yétildürüshke tégishlik bolghan roh heqqide qilghan sözide " idiyide azad bolush, keng qorsaq we minnetdar bolush, bir niyet bir meqsette güzel shinjang rohini yétildürüsh kérek" dégen. Yeni jang chünshyen sözide keng qorsaq we minnetdar bolushning rayonning iqtisadiy tereqqiyatini ilgiri sürüshte muhimliqini tekitligen.

Xitay dairiliri hazir uyghur rayonida idiyide azad bolush, keng qorsaq bolush, insanperwer bir jemiyet berpa qilish dégenge oxshash shoarlarni qattiq teshwiqat qiliwatqanliqi melum bolmaqta. Bu heqte tengritagh torida bir parche obzor élan qilinghan bolup, uningda qandaq qilghanda uyghur rayonida insanperwerlik rohi berpa qilghili bolidu, dégen mesile heqqide bezi pikirler otturigha qoyulghan. Obzorda bir jemiyette insanperwer lik rohini berpa qilishning töwendiki maddilarda öz ipadisini tapidighanliqi, yeni dölet we jemiyet tüzümlirige hörmet qilishta, tereqqiyatta, axirida bolsa oxshimighan turmush aditi, tar millet qarishi, diniy qarash, féodal xurapatliq idiyisini tüzitish we uningdin waz kéchishte ipadisini tapidighanliqi bayan qilinghan.

Undaqta, heqiqeten déyilgendek saghlam jemiyet berpa qilish yuqiridiki shertlerdin ibaretmu? biz uyghur jemiyitide insanperwerlik rohini berpa qilip, saghlam bir jemiyet yaritishning shertliri toghriisda aldi bilen türkiyidiki diniy penler doktori atawullah shahyar ependining köz qarishini alduq. Atawullah shahyar ependi sözide bir jemiyette insanperwerlik rohini yétildürüshte aldi bilen dinning intayin muhim rol oynaydighanliqini, saghlam jemiyet berpa qilishta din we exlaq éngining insanlarning öz - Ara munasiwetliri we uning dölet bilen bolghan munasiwetlirini yürgüzüshide muhim ehmiyetke ige ikenlikini éytti. U sözide yene, uyghur rayonida yuqirida éytilghandek jemiyet berpa qilishta iqtisadiy tereqqiyatning muhimliqigha qoshulsimu, emma aldi bilen yenila xitay hökümitining bashqa milletlerge hörmet qilishida öz ipadisini tapidighanliqini bildürdi.

Biz yene bu heqtiki köz qarashlirini élish üchün türkiyide turushluq uyghur paaliyetchi we jamaet erbabliridin abdukérim ependi bilen söhbet élip barduq. Abdukérim ependi sözide bir saghlam jemiyet berpa qilishta, bir jemiyette insanperwerlik rohini yétildürüshte shu jemiyetni teshkilligüchi bolghan hökümetning qanuniy bolushining aldinqi shert ikenlikini éytti.

U yene iqtisadiy tereqqiyat üstide toxtilip, xitay hökümiti otturigha qoyuwatqan iqtisadiy tereqqiyat bilen uyghurlarning neziridiki iqtisadiy tereqqiyatning mahiyitining perqliq ikenlikini éytti.

Abdukérim ependi sözining dawamida yene, "oxshimighan milletler oxshimighan turmush alahidiliki, diniy qarishi qatarliqlardin waz kéchishi kérek" dégen sözge qarita öz köz qarishini ipadilidi.

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/insanperwer-uyghur-12242010153521.html/story_main?encoding=latin

Zhurnalist Muhemmetjan Abdullaning Muddetsiz Késilgenlik Xewiri Xelqara Metbuat We Teshkilatlarning Diqqitini Tartti

Muxbirimiz Shöhret Hoshur
2010-12-24

Xitay merkizi xelq radio istansisi uyghur bölümining muxbiri, selkin tor bétining bashqurghuchiliridin biri, zhurnalist muhemmetjan abdullaning muddetsiz késilgenlik xewiri xelqara metbuatlar we xelqara teshkilatlarning küchlük diqqitini tartti.

RFA/Shohret Hoshur

Zhurnalist muhemmetjan abdullaning xizmet kinishkisi

Tünügün washington pochtisi géziti, waqit zhurnili qatarliq gézit, zhurnallar, bügün fransiye axbarat agéntliqi we birleshme agéntliq qatarliq 50din artuq axbarat wasitiliri zhurnalist muhemmetjan abdullaning muddetsiz késilgenlik weqesi heqqide xewerler élan qildi. Xewerlerde omumyüzlük halda uyghurlarning pikir erkinlikining qattiq cheklimige uchrawatqanliqi, bolupmu bu weziyetning 5 ‏-Iyul weqesidin kéyin téximu éghirlashqanliqi, ipade erkinlikidin ibaret eng eqelliy insaniy heqqini qollanghanlarning wehshiy jinayetchilerge bérilidighan éghir jazalar bilen jazaliniwatqanliqi bayan qilinghan.


Xewerlerde, muhemmetjan abdulla üstidin échilghan sotning mexpiy bolghanliqi we bu weqening 8 aygha qeder dunyagha ashkarilanmighanliqi we bérilgen jazaning ishengüsiz derijide éghirliqi alahide tekitlengen. Mezkur xewer yene chégrasiz muxbirlar teshkilati, dunya kishilik hoquqni közitish teshkilati qatarliq köpligen xelqara teshkilatlarning tor betlirige qoyuldi.


Fransiye axbarat agéntliqining xewiride, dunya uyghur qurultiyi bayanatchisi dilshat rishitning töwendiki sözlirige yer bérilgen. " Muhemmetjan abdulla üstidin chiqirilghan höküm atilishta sotchining hökümi bolsimu, emeliyette dairilerning hökümidur؛ yeni höküm siyasiy bir hökümdur." Birleshme agéntliqning xewiride dilshat rishitning töwendiki sözlirige yer bérilgen: "muhemmetjan abdulla héchqandaq jinayet ötküzgen emes, u eger rastinila shawgüen weqesi heqqide xewer yazghan we xewer terjime qilghan bolsa, undaqta u özining heqiqiy zhurnalistliq mesuliyitini ada qilghan, zhurnalistliq exlaqini namayan qilghan. Biz höküm chiqarghan sotning jeryani we hökümning tepsilatini élan qilishni telep qilimiz."




Zhurnalist muhemmetjan abdulla türmide. 2009-Yili séntebir. Bügün xelqara uyghur qelemkeshler jemiyiti radiomizda bayanat bérip, muhemmetjan abdulla yoluqqan jazaning, bügün uyghur qelemkeshliri duch kéliwatqan bésim we zerbining bir tipik misali ikenlikini bildürdi.

Mezkur jemiyetning reisi qeyser abdurusul, uyghur qelemkeshliri bügün dunyadiki bashqa diktator döletlerdiki qelemkeshlerge nisbeten éytqanda, köp derijide éghir bésimgha uchrawatqan bolsimu, uchur-Alaqining yétersizliki sewebidin dunyagha yéterlik derijide bilinmey kéliwatqanliqini eskertti.

Yéqinda radiomizgha kelgen yene bir inkasta bayan qilinishiche, selkin tor bétide xalisane bashqurghuchiliq wezipisini ötewatqan 300 ge yéqin qelemkesh we yéziqchiliq heweskarliri bar bolup, bularning hemmisi 5 ‏-Iyuldin kéyin tutqun qilinghan. Bu xewerni hazirghiche ispatlash mumkin bolmay kelmekte. Qeyser abdurusul ependining qarishiche, muhemmetjan abdullaning muddetsiz késilishi, tor bashqurghuchiliri heqqide jemiyette tarqalghan ensiz xewerlerning asassiz emeslikini körsitidu.

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/muhemmetjan-abdulla-12242010150223.html/story_main?encoding=latin

Ilham Toxtining Nezerbend Qilinishigha Seweb Bolghan Léksiye (3)

Muxbirimiz Méhriban
2010-12-23

Ilham toxti ependi léksiyiside yene xitay merkizi hökümitining xaraktéri, qurulmisi, milliy siyasiti shundaqla xitaydiki ölke, aptonom rayonlarning merkizi hökümetke béqinishtiki konkrét sewebler, yerlik orunlarning hoquqi kapaletke ige bolushi kérekliki qatarliq mesililer heqqidimu toxtalghan.
Xitay merkizi milletler uniwérsitétining dotsénti, «uyghurbiz tori» ning sahibi ilham toxti ependi, ötken hepte ziyaritimizni qobul qilip, özining 9-Dékabirdin 15-Dékabirghiche nezerbend qilinishigha, uning nobél tinchliq mukapati sahibi lyu shyawbo bilen bolghan dostluq munasiwitidin bashqa 2010- Yili 3- Dékabir küni sözlengen « shinjangdiki milliy siyaset » namliq léksiyining seweb bolghanliqini bildürgen idi. Biz aldinqi ikki qétimliq programmilirimizda léksiyining deslepki qismini tonushturghan iduq.

«Merkizi hökümet hoquq merkezleshken küchlük hakimiyet»

Ilham toxti ependi öz léksiyiside yene xitay merkizi hökümitining alahidiki heqqidimu bir qeder etrapliq mulahize yürgüzgen. U xitay merkizi hökümitining xaraktérige baha bérip, « merkizi hökümet hoquq merkezleshken küchlük hakimiyet » deydu.

Ilham ependi özining bu qarishini töwendikidek izahlaydu: "nezeriye jehettin élip éytqanda, xitayning qanunida herqaysi aptonom rayon, oblastlarning alahidiliki hem musteqil tereqqiyatigha hörmet qilish belgilengen. Merkizi hökümet dölet dairisidiki ishlargha mesul bolush békitilgen. Merkizi hökümetning aptonom rayonlarning ishlirigha arilashmaydighanliqi, hetta aptonom rayonlarning merkizi hökümet belgiligen bezi belgilimilerge özgertish kirgüzüsh hetta ijra qilmasliq hoquqi barliqi tekitlengen. Emma réal emeliyet nezeriye jehettin belgilengen qaide, prinsiplar bilen oxshimaydu. Chünki xitay merkizi hökümiti hoquq merkezleshken bir hakimiyet. Bu hökümet qurulma jehettin zor bolupla qalmastin, qanun belgilesh hem qanunni ijra qilish yaki qilmasliqni belgileydighan eng aliy hoquqqa ige hakimiyet. Shuning bilen bille merkizi hökümet yene pütün döletning maliyisi hem baj sistémisini kontrol qilidighan bolup, jaylardiki bayliq menbeliridinmu behrimen bolush hoquqigha ige."

«Xitayda herqaysi ölke, aptonom rayonlar merkizi hökümetke shertsiz boysunidu»

Ilham toxti ependi xitay merkizi hökümiti bilen yerlik orunlarning munasiwiti heqqide toxtilip, yerlik orunlarning öz aldigha musteqil hoquqi yoqluqini tekitlep mundaq bayan qilidu: "xitayda herqaysi yerlik hökümet orunlirining musteqil haldiki maliye hoquqi yoq, chünki köpligen xam chot pilani merkizi hökümet teripidin hésablinip, belgilinidu. Yerlik hökümetning merkezge boysunushi muqerrer. Eger yerlik orunlar merkezge boysunmisa, merkezning chare körüshi turghanla gep. Junggoning dölet qurulmisi merkizi hökümetke hoquq merkezleshken dölet bolghini üchün, bu xil tüzüm bilen milliy aptonomiye tüzümi otturisida eslidinla ziddiyet mewjut. Junggo merkizi hökümitide yene millet amilimu nezerge élinghan. Yeni merkizi hökümetning ijrachisi bolghan kompartiyige rehberlik qilghuchilarning hemmisi xitay millitidin.Junggoda dölet reisi, bash ministiri hem herqaysi ministirlarning hemmisi xitay millitidin saylinidu."

«Uyghur aptonom rayoni pütünley merkizi hökümetning idare qilishida»

Ilham toxti ependi uyghur aptonom rayoni dep atalghan bu zéminning emeliyette pütünley merkizi hökümetning idare qilishida ikenlikini mundaq bayan qilidu: "uyghur aptonom rayoni chégrasi ichidiki shinjang ishlepchiqirish qurulush armiyisi dep atalghan merkizi hökümetke biwasite qarashliq organmu emeliyette merkizi hökümetning menpeitini chiqish qilghan xitay köchmenliridin terkib tapqan. Mana shundaq iken, uyghur aptonom rayoni emeliyette xitaylar rehberlik hoquqini igiligen bir yerlik hakimiyetla xalas. Ene shundaq bolghini üchün, nezeriye jehettin xitay köp milletlik dölet, milliy aptonomiye tüzümi döletning asasi tüzümi dep belgilengen bolsimu, emma siyasiy hoquq jehettin élip éytqanda, xitayning özi hoquq merkezge merkezleshken yekke tüzülme astidiki dölet."

«Xitayning milliy siyasitide milletler hoquqi kapaletlendürülmidi»

Ilham toxti ependi léksiyisining xulase qismida, xitay hökümitining milletler siyasitini tenqid qilip, xitay hökümitini özining milliy siyasitige tüzitish kirgüzüshke chaqirghan.

U léksiyiside öz qarashlirini marksizm telimatidiki «kompartiye xitabnamisi» din neqil élish arqiliq mundaq bayan qilghan: "hazir dunya boyiche térrorluqqa qarshi turush tekitliniwatidu. Halbuki, térrorchiliqning barliqqa kélishige purset hem bazar hazirlap bériwatqan milliy siyaset hem tereqqiyat siyasiti özgertilishi kérek elwette. Hakim mutleqliq hem chiriklik her waqit ottura hem töwen tebiqidiki xelqni ümidsizlendüridu. Xelq özining bayliqtin behrimen bolush yoli étilip qalghanliqidin, kishilik hoquq ornining töwenlep ketkenlikidin ümidsizlengen chéghida, térror bazar tapqan mezgil bolidu. Bir qisim xitay tetqiqatchilirining neziride, xitay milliti uyghurlargha hem tibetlerge iqtisadiy jehettin yardem bériwatqan sharaitta uyghurlar hem tibetler ulargha teshekkür bildürüshi kérek dep qaralmaqta. Shunga ular yerlik xelqlerning néme üchün xitaylargha öchmenlik qilidighanliqini hem xitay milliti bilen ular otturisida toqunush boluwatqanliqini chüshinelmeydu. Emma, bular nurghun rayonlarda kishilerning meniwi jehettiki bayliqni, maddiy bayliq hem burmilanghan eqliy bayliq, chirikleshken ijtimaiy jemiyettin üstün köridighanliqini hés qilip yetmigen bolsa kérek. Bular marks, éngilislar otturigha qoyghan kompartiye xitabnamisidimu otturigha qoyulghan. Hazir biz xitay millitini mustemlikichiler dések anche muwapiq bolmasliqi mumkin. Lékin shinjangdiki emeldarlar uyghurlarning hés tuyghusigha étibarsiz qaridi. Ularning néme oylawatqanliqini nezerge almidi.

«Uyghurlarning naraziliqigha hökümetning rayondiki siyasiti seweb boldi»

Hazir uyghurlar medeniyet hem iqtisadiy jehette alliqachan xitaylashturuluwatidu, uyghurlar héqiqi aptonomiyidin behrimen bolush pursitidin mehrum qaldi. Junggodiki uyghurlar öz aptonom rayonida tamamen chetleshtürüldi. Mana emdi öz tupriqidimu nahayiti tézlikte héqiqi haldiki az sanliq milletke aylandurulush teqdirige duch kelmekte. Shunga uyghurlargha nisbeten éytqanda, héqiqi haldiki barawer, özining aptonomiyilik hoquqi kapaletlendürülgen jemiyet berpa qilish asan emes. 14- Mart, 5- Iyul weqesidek weqelerdin kéyin, jemiyetshunaslar xitay kompartiyisining milliy aptonomiye siyasiti weyran boldi dep qarashmaqta. Mushundaq kétiwerse yene 2-3 Yil yaki 10 yillardin kéyin shinjangdiki milletler munasiwiti qandaq bolushi mumkin?"

Ilham toxti ependi léksiyisining xulase qismida, uyghurlarning hazirqi ehwalining özgirishi kéreklikini tekitligen. U bu mesilide xitay hökümitini agahlandurup mundaq deydu: "hökümetning yuqiri bésimliq siyaset, basturush, qorqutush hem aldash wasitisini qollinip, menpeetdar guruhning hoquqini qoghdap, bashqa milletning esli érishishke tégishlik hoquqini igiliwélish arqiliq özini qanaetlendürüshi, hergizmu rayondiki tinchliqning kapaliti emes. Uyghurlar menggü bu xil ajiz halette turuwérishke qanaet qilmaydu, halbuki özige qaritilghan bu xil tengsizlik siyasitidin paydilinip, dewrlik haldiki siyasiy, ijtimaiy qarshiliqlarni körsitishi mumkin."

«Xitay hökümiti milliy siyasitini özgertishi zörür»

Ilham toxti ependi radiomiz ziyaritimizni qobul qilghinida, xitay merkizi hökümitining hazirqi milliy siyasitini özgertish zörürlükini köp qétim tekitligen idi.

Ilham toxti ependi léksiyisidimu, xitay hökümitining uyghurlarning emeliy ehwalini nezerge élishi zörürlükini tekitlep: "men ilgiriki léksiyilirimde uyghurlarning xitaydiki xitay millitidin yiraq turidighanliqini, eksiche ottura asiyadiki xelqler hetta gherb elliri bilen téximu yéqinliqini bayan qilghan idim. Hazir ottura asiyadiki 5 dölet milliy oyghinish hem diniy jehette oyghinish dewride turmaqta. Bu xil réal weziyet elwette uyghurlarning öz ornigha nisbeten qaytidin pikir yürgüzüshini keltürüp chiqiridu" deydu.

Ilham toxti ependi özining xitay hökümitidin kütidighan ümidi hem hökümetke bolghan telipini munu jümliler bilen ayaghlashturidu: "milletler arisidiki toqunush qedimdin tartipla chong mesile bolup kelmekte. Bügünki shinjang hem tibet mesilisi qandaq yönilishke qarap tereqqiy qilidu? biz adettiki adem bolush süpitimiz bilen xitay kommunist partiyisining qandaq tedbir qollinidighanliqini bilmeymiz. Emma, bizning qilalaydighinimiz, peqetla hökümettin barawerlik hem adilliq telep qilish."


http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/ilham-toxti-12232010143652.html/story_main?encoding=latin

Münchinda  Uyghur Sariyi Qurush Heqqide Chaqiriq!


Eziz qerindashlar,



Germaniyening qedimiy shehri Münchin bolsa Muhajirette yashawatqan Uyghurlar üchün tarixiy ehmiyetke ige bir sheher.



Nöwette Germaniyediki Sherqiy türkistanliqlarning mutleq köp qismi Miyonhin shehrige yerleshken bolup, buyerdiki Uyghurlarning sani kündin künge köpeymekte.



Münchin shehri Gherip elliride, bolupmu Yawropada Uyghurlar eng burun olturaqlashqan we eng burun Uyghur teshkilati qurulghan bir sheher bolup, 1990 – yili Yawropa Sherqiy Türkistan birliki  teshkilati qurulghan, 1996 – yili  Dunya Uyghur Yashliri Qurultiyi , 1999 – yili  Sherqiy Türkistan ( Uyghuristan ) Milliy Qurultiyi  qurulghan, Xitay hakimiyiti teripidin  chetellerdiki milliy bölgünchilerning ikki chong lagiri  dep atalghan bu ikki Qurultayning birlishishi netijiside 2004 – yili hazirqi Dunya Uyghur Qurultiyi  barliqqa keltürülgen, yene shundaqla Sherqiy Türkistan Informatsiyon Merkizi  mu Münchin shehride qurulghan idi.



Bu sheherde Uyghurlarning sanining üzlüksiz köpüyishige egiship, ularning Siyasi, Ijtimayi, Diniy, Mediniyet paaliyetlirimu kündin – künge janlinishqa bashlidi, bolupmu Germaniyede tughulup ösken yashlirimizning sanining köpüyishi, ularning Milliy we Diniy tuyghulirini kücheytish üchün ulargha qarita pilanliq, sestimiliq we muntizim halda telim – terbiye elip berish zörüriyitini tughdurmaqta.



Epsuski, ilgiri bu yerdiki Uyghurlarning sani az, iqtisadi küchi ajiz bolghini üchün, siyasi we ijtimayi paaliyetlirimizni pütünley teshkilatlirimiz teripidin kiralanghan ishxana we zallarda ötküzüshke mejbur bolduq we bu jeryanda kira heqqi üchün nurghun chiqim tarttuq.



Wetendashlirimizning Milli, Diniy, Mediniy-Muarip we Ijtimai teleplirini qandurush bilen birge keyinki ewlatlirimizgha miras qaldurush mexsitide Uyghur Sariyi  setiwelish we bu arqiliq buyerdiki Uyghurlarning birlik – ittipaqliqini yenimu kücheytish, teshkilatlirimizni orunsiz kira heqqi töleshtin qutquzush jiddi bir mejburyet bulup otturgha chiqti.



Bu seweptin, ammining küchlük telipige asasen yeqinda Mümchin shehridiki pishqedemler we chonglardin bolup 30 din artuq kishi bir yerge jem bolup,  Uyghur Sariyi  setiwelish heqqide muzakire elip bardi we köpchilikning qararigha asasen Enwerjan ependining riyasetchiligide, Abdusalam Hebibula, Ablimit Tursun, Abdujelil Emet, Dolqun Eysa, Esqerjan, Gulnar Osman, Gulnare Kurban, Hilalidin Shemshidin, Nurehmet Tursun, Turghunjan Alawudun qatarliq 11 kishidin teshkil tapqan Uyghur Sariyi Setiwelishqa Rehberlik Qilish Heyiti  turghuzup chiqildi.



Uyghur Sariyi  qurush heqqidiki bu chaqiriq qerindashlirimizning küchlük qollushigha sazawer boldi, köpchilikning pikir – teleplirige asasen, Muyinxendiki her bir Sherqiy Turkistanliq Uyghur Sariyi setiwelish üchün eng az bolghanda 1000 Euro iane qilidu, ianening yuquri cheki bolmaydu, shundaqla herqaysi döletlerdiki yurtashlirimizning xalisane ianelerini qizghin qarshi alidu.



bu kampaniye bashlinip birqanche kün ichidila wetenperwer qerindashlirimiz teripidin wede qilinghan iane miqdari 100 ming Eurogha yetip bardi.



Eziz qerindashlar, Münchindiki Uyghur Sariyi bolsa hemmimizning ortaq mulki we illiq ayilimiz, kelgüsi ewlatlirimizgha qamdurmaqchi bolghan güzel we ehmiyetlik bir soghimiz,  Uyghur Sariyining berpa qilinishi, bu yerdiki teshkilatlirimizning we jamaitimizning türlük paaliyetlirini yenimu janlandurush, özara birlik – ittipaqliq we hemkarliqni teximu ashurush, özimizning milliy alahidiliklirimizni qoghdap qelishta nahayiti zor ehmiyetke ige.



Eziz yurtdashlar, Kelinglar, hemmimiz bir niyet,bir meqsette küch chiqirip  Uyghur Sariyini berpa qilayli !



Hormet bilen



Uyghur Sariyi Qurush We Setiwelishqa Rehberlik Qilish Heyiti 



2010-yili 12-ayning 24-küni



Germaniye

Ilham Toxtining Nezerbend Qilinishigha Seweb Bolghan Léksiye (2)

Muxbirimiz Méhriban
2010-12-22

Ilham toxti ependi léksiyisining 2-Qismida xitay hökümiti teripidin «uyghur aptonom rayoni» dep atalghan bu zéminda uyghurlar bilen xitaylargha qaritilghan siyasettiki perq hem bu ikki millet otturisidiki ziddiyetning küchiyishige seweb boluwatqan amillar heqqide toxtalghan.


Xitay merkizi milletler uniwérsitétining dotsénti, «uyghurbiz tori» ning sahibi ilham toxti ependi, ötken hepte ziyaritimizni qobul qilip, özining 9-Dékabirdin 15-Dékabirghiche nezerbend qilinishigha, uning nobél tinchliq mukapati sahibi lyu shyawbo bilen bolghan dostluq munasiwitidin bashqa 2010- Yili 3- Dékabir küni sözlengen «shinjangdiki milliy siyaset» namliq léksiyining seweb bolghanliqini bildürüp, bu léksiyining toluq nusxisini radiomizgha ewetip bergen idi. Biz aldinqi qétim léksiyining deslepki qismidiki mezmunlarni tonushturghan iduq.

Ilham toxti ependi léksiyiside uyghur aptonom rayoni dep atalghan bu zéminda yashawatqan ikki chong millet, yerlik uyghurlar bilen köchmen xitaylarning rayondiki siyasiy sehne, jemiyet, medeniyet, iqtisad, maarip qatarliq jehetlerde tutqan orni hem bu jeryanda ikki millet arisida kélip chiqqan sürkilish heqqide toxtalghan.

Ilham toxti ependi, ziyaritimizni qobul qilghinida özining uzundin buyan bu mesililer üstide izdinip kéliwatqanliqini bildürdi.

Ilham toxti ependi sözide bultur 10-Dékabir xelqara kishilik hoquq künide béyjingda uyghurlarning réal ehwali heqqidiki léksiyisidimu bu mesililerni sözliginide awarichilikke uchrighanliqini bayan qildi.

« Xitaylar bilen uyghurlarning bille yashash jeryanidiki qarashliri»

Ilham toxti ependi 3-Dékabir künidiki léksiyiside uyghurlar bilen xitaylarning köz qarishidiki oxshimasliq heqqide toxtalghan. Ilham toxti ependi öz qarishini mundaq bayan qilidu:
"Uyghurlar bilen xitaylar milliy perqi tolimu chong bolghan ikki millet. Uyghurlar uyghur aptonom rayonidiki asasliq millet, emma xitay milliti bolsa junggodiki asasi nopusni teshkil qilidighan millet. Ikki terepning munasiwiti tolimu murekkep. Uyghurlar özini bu rayonning igisi, qanuniy jehettin musteqil aptonomiye hoquqigha ige millet dep qaraydu. Xitay millitini bolsa rayondiki köchmen millet dep bilidu. Shunga uyghurlar aptonom rayon dep atalghan bu zéminda uyghurlarning aptonomiyilik hoquqi hem uyghur millitining qanuni hoquqi kapaletke ige qilinishi kérek dep qaraydu. Uyghurlarning medeniyiti, tili hem maaripi qatarliqlarning hemmisi hörmetlinishi qoghdilishi kérek dep bilidu."

Ilham toxti ependi uyghur zéminigha köchmen bolup kelgen xitaylarning qarishini bayan qilip mundaq deydu: "halbuki rayondiki xitay milliti bolsa xitay milliti junggodiki asasi millet dégen qarashta ching turidu. Junggo hökümiti nechche on yildin buyan bu zémingha nurghunlighan xitay köchmenlirini yerleshtürdi. Bu xitay köchmenliri bu yillarda rayonda zor derijidiki étibar bérish siyasitidin behrimen boldi, hetta rayonda hökümran orungha chiqti. Hökümetning neziride uyghurlar ular belgiligen qaide ‏- Nizamlargha emel qilishi kérek dep qarashti. Halbuki, köchmen xitaylar bolsa uyghurlarning naraziliqigha qarita 'silerning bextsizlikinglar biz xitay milliti bilen munasiwetsiz, mesile bolsa kompartiye hem hökümetke denglar' deydighan pozitsiyide boldi. Bu addiy qanuniyetni köpchilik hemmisi yaxshi chüshinidu, mesile shu yerdiki hazirqi tüzüm astida bu ikki millet arisida barawerlikke érishish tolimu qiyin. Uyghurlar bilen xitaylar qandaq sharaitta bille yashiyalaydu? bu mesile heqqide hazirghiche köngüldikidek bir yekün chiqirilghini yoq. Bu zéminda uyghurlar bilen xitaylar 60 yil bille yashidi, lékin rayondiki ikki millet otturisidiki milliy mesililer aridiki eng négizlik mesile bolup keldi, bundin kéyinki yillardimu bu mesililer yenila asasi mesile bolidu elwette!"


«Milliy aptonomiye tüzümi hem uyghurlarni chetleshtürüsh»

Ilham toxti ependi léksiyiside xitayda milliy aptonomiyilik térritoriye dep belgilengen uyghur rayonida, bu zéminning igiliri bolghan uyghurlarning qanuni hoquq jehette rayondiki köchmen xitay milliti bilen barawer qanuni hoquqqa ige bolalmighanliqini, uyghurlarni chetleshtürüsh ehwalining éghirliqini bayan qilip mundaq deydu: "hazir hökümet dairiliri herqaysi shirketler arqiliq az sanliq millet rayonida bayliqlarni échiwatidu hem paydiliniwatidu. Az sanliq millet dep atalghanlar öz zéminidiki tebiiy bayliqlarni échish iqtisadiy qurulushigha qatnashturulmidi. Nopus bésimi, ishlepchiqirishning tereqqiyati hem memuri bashqurush qatlamliridiki xitaylashturush emeliyette xitay millitining rayondiki hoquqini kéngeytmekte. Az sanliq millet dep atiliwatqan yerlik milletlerning hoquqi peqet simwol xaraktérlik hoquq bolupla qaldi xalas. Memuri jehettin bu zémin yene xitay milliti toplanghan rayonlargha teqsim qilindi. Mesilen ishlepchiqirish qurulush armiyisi, merkezge biwasite qaraydighan sanaet sheherliri qarimay, maytagh dégendek."

Ilham toxti ependi léksiyiside rayondiki uyghurlarning hökümet teripidin étibarsiz qariliwatqanliqini mundaq bayan qilidu: "az sanliq milletler étibarsiz qaldi. Eslidiki eneniwi qol hünerwenchilik igilikini asas qilghan yerlik milletler bu tereqqiyattin behrimen bolalmidi. Yerlik hökümet islahat élip barimiz, zamaniwiylashturimiz dégen namlar bilen eslidiki charwichiliq, déhqanchiliq igiliki rayonlirini qisqa mezgil ichide rayondiki bayliqlarni qéziwalidighan atalmish zamaniwi tereqqiyat rayonigha aylandurdi."

Ilham toxti ependi rayondiki uyghur qatarliq milletlerning tengsiz muamilige uchrawatqanliqining yene bir ipadisi ularning ana tilni qollinish, maarip hoquqi, xizmet hoquqi qatarliqlarning tartiwélinghanliqida ipadiliniwatqanliqini mundaq bayan qilidu: "rayondiki az sanliq milletler téximu köp nersilerge érishishni, iqtisadiy qurulushlargha qatnishishni ümid qilatti. Emma, emeliyette ular tengsizlikke uchridi. Maarip qurulmisida birnechche yildin ilgirila aliy mekteplerde xitay tili omumlashturuldi. Hetta yesli, bashlanghuch mektep, ottura mekteplerdiki maarip sistémisi pütünley xitay tilini asas qilghan maarip qurulmisigha özgertildi. Netijide ana tilini qollanghuchilarning uyghur aptonom rayonida hökümet ishliri hem iqtisadiy qurulushlargha qatnishishi cheklimige uchridi. Bu ehwal uyghurlarni iqtisad, jemiyet, siyasiy paaliyetlerde héchqandaq höküm chiqirish hoquqi yoq haletke keltürdi."

Ilham toxti ependi uyghurlarning hökümet teripidin chetleshtürülüshining yene bir muhim ipadisi ularning öz zéminidiki yer asti, yer üsti bayliqlirigha ige bolush hoquqining yoqluqini mundaq bayan qilidu: "milliy térritoriyidiki bayliqlardin behrimen bolush hoquqini merkizi hökümet kontrol qilmaqta. Bu bayliqlarni échish hoquqi héchqachan yerlik xelqning qoligha ötkini yoq. Bügünki künlükte bazar igilikining tereqqiyatigha egiship, menpeet shexsler qoligha merkezlishishke yüzlenmekte. Hazir gerche rayondiki yerlik milletlermu bayliqlarni échish hoquqigha ige bolsimu, lékin bu yerdiki bayliqlarni échishqa qiziqiwatqanlar yenila rayongha yéngidin köchmen bolup kéliwatqanlar bolmaqta. Uyghurlar bu bayliqlarni échishqa qatnashturulmidi, eksiche bu bayliqlarning échilishi hem iqtisadiy menpeetler bedilige uyghurlar öz térilghu yerliridin ayrilip qalmaqta, öz medeniyitini qurban qilmaqta. Mana bu ehwallarning hemmisi rayonda az sanliq millet dep qariliwatqan yerlik milletning iqtisad, siyaset, medeniyet hem ijtimaiy orun jehette chetleshtürülüwatqanliqining ipadisidur."

Ilham toxti ependi léksiyiside yene xitay merkizi hökümitining xaraktéri, qurulmisi, milliy siyasiti shundaqla xitaydiki ölke, aptonom rayonlarning merkizi hökümetke béqinishidiki konkrét sewebler, yerlik orunlarning hoquqi kapaletke ige bolushi kérekliki qatarliq mesililer heqqidimu toxtalghan. Biz programmimizning kéyinki qismida bu mezmunlarni tonushturimiz.

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/ilham-toxti-12222010144348.html/story_main?encoding=latin

Kambodzhadin Qayturulghan Tutqun Memtili Rozining Salametlik Ehwali Ailisidikilerni Jiddiy Endishige Salmaqta


Muxbirimiz Shöhret Hoshur

2010-12-13

Besh balisi bilen qiyin ehwalda qalghan gülbahar sadiq kambodzhadin qayturulghan éri memtili rozining hayati bixeterliki üchün xitay ichi-Sirtidiki alaqidar organ we jemiyetlerni yardemge chaqirmaqta.





RFA/Shohret Hoshur

Kambodzhadin tutup kétilgen uyghurlardin biri memtili rozi. 2009 - Yili 11 - Ay. Kambodzha



Bir yilning aldida kambodzhadin tutup kétilgen uyghurlardin biri memtili rozi, kambodzhagha chiqishtin bir qanche ay awwal, guangjuda qatnash weqesige uchrap bir qoli sunup ketken, dawalinish jeryanida sunup ketken qoligha 3 dane tömür parchisi sélip téngilghan؛ doxturning körsetmisi boyiche, bu tömür parchiliri, bu yil 2 ‏-Ayda bilikidin élinishi kérek iken. Emma, bu waqittin hazir 10 ay éship ketken bolsimu, memtili rozining ailisi memtili heqqide héchqandaq uchurgha érishelmigen. Doxtur eyni chaghda, eger tömür parchiliri waqtida éliwétilmise, téngilghan qolning sésip kétidighanliqini we buning bilen uning hayatighimu xewp yétidighanliqini eskertken. Shunga memtili rozining ailisidikiler memtilining hayatiy bixeterlikidin jiddiy endishe qilmaqta we alaqidar orun we jemiyetlerni yardemge chaqirmaqta.



Memtili rozi bu yil 34 yash bolup, yéngisar nahiyiside tughulghan we ghulja shehiride chong bolghan. Bashlanghuch mektepni püttürüp, nawayliq hünirini ögengendin kéyin, ghulja shehirining xitay bazirida nawayliq qilghan. Kéyin ü, ghuljida chégra baziri échilghandin kéyin, tijaret bilen shughullinip,, iqtisadiy jehettin yüksilishke bashlighan؛ 1997 ‏‏-Yili 5 ‏-Féwral weqesi yüz bergende, u weqege chétishliq dep eyiblinip 15 kün qamap qoyulghan. 2000 ‏-Yili qanunsiz diniy paaliyet bilen shughullandi dep eyiblinip 3 yilliq késilgen. Jaza mudditi toshqandin kéyin, ürümchige yénip kélip deslepte ürümchide, arqidin guangjuda nawayliq dukini achqan. U nawayliq qiliwatqan mezgilide qatnash weqesige yoluqup, bir biliki sunup ketken.



2009 ‏-Yilidiki 5 ‏-Iyul weqesidin kéyin, guangjudiki uyghurlarmu weqege chétilip tutqun qilinishqa bashlighan. Mana bu chaghda u yene bir awarichilikke yoluqushtin endishe qilish sewebidin hem iqtisadiy jehettiki qiyinchiliqliridin qutulush üchün hijret qilghan.



Melum bolushiche, memtili rozi kambodzhadin qayturulghan yene bir türküm uyghurlar bilen birlikte, qeshqerdiki türmide qamilip yatmaqta. Xitay saqchi organliri uning ailisige hazirghiche héchqandaq uchur bermigen.



Besh balisi bilen qiyin ehwalda qalghan gülbahar sadiq yoldishining hayati bixeterliki üchün xitay ichi-Sirtidiki alaqidar organ we jemiyetlerni yardemge chaqirmaqta.


http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/memtili-rozi-12132010200106.html/story_main?encoding=latin

Ilham Toxtining Nezerbend Qilinishigha Seweb Bolghan Léksiye -1

Muxbirimiz Méhriban
2010-12-17

Xitay merkizi milletler uniwérsitétining dotsénti, «uyghurbiz tori» ning sahibi ilham toxti ependi, 9-Dékabirdin 15-Dékabirghiche nezerbend qilinghan idi. Bügün ilham toxti ependi radiomiz muxbirigha eyni chaghda özining bir hepte nezerbend qilinishigha, uning nobél tinchliq mukapati sahibi lyu shyawbo bilen bolghan dostluq munasiwitidin bashqa 2010- Yili 3- Dékabir küni sözlengen « shinjangdiki milliy siyaset » namliq léksiyining seweb bolghanliqini bildürdi. Shundaqla eyni chaghdiki léksiye arginalini muxbirimizgha ewetip berdi.
Ilham toxti :"méning nezerbend qilinishimgha men sözligen léksiye asasi seweb boldi"

Ilham toxti ependi bügün ziyaritimizni qobul qilip, özining bu qétim nezerbend qilinishidiki sewebler heqqide toxtaldi.Ilham toxti ependi özining ehwalini bayan qilip, bir aydin buyan béyjingdiki dölet amanliqini qoghdash xadimliri teripidin köp qétim « chay ichip söhbetlishish» ke chaqirtilghanliqini, bolupmu 3- Dékabir küni özining béyjingdiki her millet ziyaliyliri qatnashqan bir qétimliq léksiyiside, uyghur aptonom rayonida yürgüzülüwatqan milliy siyaset hem uyghurlar bilen xitaylarning rayonda bille yashash jeryanida saqliniwatqan konkrét mesililer heqqide léksiye sözligini üchün, shu küni léksiyige qatnashqan dölet amanliqini qoghdash xadimliri teripidin « bu léksiye sezgür témida sözlendi» dep qarilip, özining söhbet ötküzüsh namida bir kéche öyige qayturulmighanliqini bildürdi.

Ilham toxtining léksiyiside xitayning uyghurlargha qaratqan milliy siyasiti tenqid qilinghan

Ilham toxti ependi yene élxet arqiliq, 3- Dékabir küni sözlengen léksiyining toluq tékistini ewetip berdi. Léksiyige "shinjangdiki milliy siyaset, uyghurlar bilen xitaylar qandaq sharaitta barawer yashiyalaydu?" dégen téma qoyulghan bolup, ilham toxti ependi öz léksiyiside 1955-Yili uyghur aptonom rayoni qurulghandin buyanqi milliy aptonomiye siyasitining rayonda ijra qilinish jeryanida saqlanghan mesililer hem rayondiki yerlik milletlerning naraziliqi qozghilishidiki sewebler heqqide toxtalghan.
Biz bügünki programmimizda léksiyining kirish söz qismi hem uyghur aptonom rayonida yürgüzülüwatqan milliy siyasetning alahidiliki heqqidiki qismini tonushturmaqchimiz.

Léksiyining kirish söz qismida kommunist hakimiyetning uyghurlargha qaratqan milliy siyasiti hem manju istélasidin buyan hel bolmay kelgen milliy ziddiyet otturigha qoyulghan.

Ilham ependi léksiyining kirish söz qismida mundaq bayanlarni béridu:
"2010- Yili uyghur aptonom rayonining qurulghanliqigha 55 yil boldi. Junggo kommunist partiyisi 1949- Yili hakimiyetni qoligha alghinidin buyan, bu zémin jungxua xelq jumhuriyitining ölke derijilik memuri rayonigha aylandi. Junggo kommunist hökümiti ichkiri rayondiki xelqlerni kolléktip halda rayongha köchmen bolup olturaqlishishqa teshkillidi. Netijide xitay millitini asas qilghan köchmenler rayongha köchürüp kélinip, bu yerdiki milletlerning milliy qurulmisining özgirishini keltürüp chiqardi.2009- Yili yil axirigha kelgende rayondiki xitaylarning nisbiti 1949- Yildiki 4.5% Tin 39% ke yetti. Halbuki uyghurlarning nisbiti bolsa eslidiki 80% tin 47% ke chüshüp qaldi. Bu xil ehwal rayonda uyghurlar hem xitaylardin ibaret ikki chong millet qurulmisini shekillendürdi. Bu ikki milletning tarixi, medeniyiti, tili, étiqadi, siyasiy qarishi qatarliqlar tamamen oxshimaytti. Milliy alahidilikimu roshen perqliq bolup. Bir-Birige qarmu-Qarshi idi. Bu xil qarmu-Qarshiliq we perq ichide uyghur aptonom rayonining hazirqi alahide medeniyet muhiti shekillendi."

Ilham toxti ependi kirish söz qismida yene manju istélasidin buyan rayonda milliy ziddiyetning üzlüksiz hel bolmay kelgenlikini otturigha qoyghan.

Ilham toxti ependi bu heqte mundaq bayan béridu:
"Uyghur rayoni jungxua impériyisige kirgüzülgendin buyan, rayondiki milletlerge qaritilghan siyaset merkizi hökümet bilen yerlik hakimiyet otturisidiki asasi téma bolup keldi. Chünki rayonda yürgüzülgen herqandaq siyaset bu yerning hökümet tüzülmisi, iqtisadiy tereqqiyati, maarip tüzümi, bayliq teqsimati qatarliqlarning hemmisi rayonda yürgüzülüwatqan milliy siyaset bilen munasiwetlik. Bu shinjang mesilisi tetqiqati bilen shughullinidighanlar birlikke kelgen ortaq qarash. Emma, junggo hoquq merkezleshken bir dölet bolush süpiti bilen, milliy mesilide démokratiye we milliy alahidilikni nezerdin saqit qilip keldi. Dölet ichide ejdihaning ewladi, yenxuang ewladi dégendek nezeriyiler küchiyip, xitay tili emeliyettiki dölet tili dep qaraldi. Ilahsizliq terghib qilinip, bashqa milletlerning eneniwi qarashliri chetke qéqildi. Shinjangdiki asasliq mesile bolsa uyghur qatarliq yerlik milletler bilen xitaylarning öz aldigha ayrim nezeriyiwi qarashliri bar, ular bir ‏- Biridin perqliq. Hökümet dairiliri 50 nechche yildin buyan milliy aptonomiye tüzümini emeliyleshtüridighanliqi hem yaxshilaydighanliqini tekitlep keldi. Shinjang mesilisi mutexessislirimu özlirining oxshimaydighan teklip pikirlirini qoyup keldi. Emma, rayondiki milliy mesililer hel bolmay keldi."

Uyghur rayonidiki milliy siyasette merkizi hökümet hem xitay millitining menpeiti asas qilindi

Ilham toxti ependi xitay merkizi hökümitining uyghur aptonom rayonida yürgüzüwatqan siyasitide « rayonda xitay millitining hökümranliq orni kapaletke ige qilinghan » liqini otturigha qoyup, mundaq bayan qilidu:
"Shinjang uyghur aptonom rayonining eng aliy hökümrani partkom hem dölet igilikidiki idarilerning rehberliri. Asasliq bashqurghuchilarning zor köpchiliki xitay millitidin terkib tapqan. Bu shinjang hökümitining tömür tüzümi, herqandaq ammiwi teshkilat yaki shexsning bu qaidige xilapliq qilishigha ruxset yoq. Ilgiri mushundaq idi, hazirmu shundaq, belkim yéqin kelgüsidimu shundaq bolushi mumkin. Rayondiki axbarat, metbuatlar, herqaysi jemiyetlerning eng aliy hoquqlirini tutquchilar yenila xitaylar. Bu organlarning hemmisi partiye hem hökümetning qurushi hem qollishi astida barliqqa kelgen. 60 Yil jeryanida aptonom rayonning ikki nöwetlik reisidin bashqa qalghan reislerning hemmisi uyghur bolghan bolsimu, emma aptonom rayonning bu reislirining hemmisi merkizi hökümet teyinligen hem uzun mezgillik közitish hem terbiyileshtin ötken, sadiqliq derijisi yuqiri kishiler. Xitay millitidin teyinlengen partkom sékrétari hökümetning asasi hoquqini öz qoligha alghan."

Ilham toxti ependi 2009- Yili 5- Iyul ürümchi weqesidin kéyinki hökümet qurulmisidiki ehwal heqqide toxtilip mundaq deydu:
"2009- Yili 5- Iyul ürümchi weqesidin kéyin, merkizi hökümet shinjanggha eng zor kölemdiki tetqiqatchilar qoshunini ewetti. Hökümetning axbarat wasitilirimu bu heqte bes-Beste xewer bérishti. Shunga béziler junggoning shinjanggha qaratqan milliy siyasitide melum özgirish bolushi mumkin dep qarashti. Emma, men undaq qarimaymen. Méningche, hazir rayonda « wang terepdarliri » bilen islahatchilar terepdarliri otturisida küch sélishturmisi bolghandin bashqa, xitay millitining rayondiki hökümranliq ornida héchqandaq özgirish bolmidi. Chünki merkizi hökümetning xitaylarning küchi arqiliq rayonda siyaset yürgüzüsh hem rayongha hökümranliq qilish idéologiyisi özgergini yoq."

Ilham ependi özining bu qarishini mundaq izahlaydu:
"Merkizi hökümet üzlüksiz halda bingtuenni kücheytishni teshebbus qiliwatidu. Bölüp bérish usulini qollinip, yardem bérish namida yer hem bayliqlarni teqsim qiliwatidu. «Qosh tilliq oqutush» namida pilanliq teshkillik halda zor küch bilen xitay tili maaripini omumlashturuwatidu. Gerche uzun yillardin buyan, ishsiz,aliy mektepni tügetken yashlarni xizmetke orunlashturush pilanini yolgha qoyidighanliqini jakarlighan, shinjanggha yardem namida yerliktin élinidighan bayliqning bir qismini puqralarning turmush muhitini yaxshilashqa wede qilghan bolsimu, emma bularning hemmisi pilan ichidiki bir tamche sula xalas. Chünki bu tereqqiyatlarning hemmisi rayondiki xitay milliti hem yéngidin köchürülüp kéliwatqan köchmenlerning menpeitini chiqish qilmaqta. Partkom sékrétarliri hem herqaysi derijilik xitay hoquqdarliri bu tereqqiyatning pilanlighuchiliri hem ijrachiliri. Shundaq bolghini üchün, kelgüside rayondiki iqtisadi sewiyini körsitidighan ‹g d p › ning éshishimu yenila rayonda hökümranliq ornida turuwatqan xitay millitining menpeitini asas qilghan bolidu."

Ilham toxti ependi léksiyisining kéyinki qismida xitay hökümiti teripidin «uyghur aptonom rayoni» dep atalghan bu zéminda uyghurlar bilen xitaylargha qaritilghan siyasettiki perq hem bu ikki millet otturisidiki ziddiyetning küchiyishige seweb boluwatqan amillar heqqide toxtalghan. Biz kéyinki programmimizda ilham toxti ependining léksiyisining kéyinki qismidiki mezmunlarni tonushturimiz.

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/ilham-toxti-12172010163659.html/story_main?encoding=latin

20 Uyghurning Kambodzhadin Qayturulushining 1 Yilliqi Munasiwiti Bilen Uyghur We Xelqara Teshkilatlar Bayanat Élan Qildi

Muxbirimiz Shöhret Hoshur
2010-12-16

20 Siyasiy panahliq tiligüchining kambodzhadin xitaygha qayturulghinigha bir yil toshti. Emma, xitay hökümiti hazirgha qeder bu 20 uyghurning qeyerdiliki, salametlik ehwali, dilosining qanuniy basquchliri heqqide héchqandaq melumat bermidi. Bu weziyet mezkur mehbuslarning aile ‏- Tawabiatliri we chetellerdiki uyghur we xelqara teshkilatlirini endishige salmaqta.


RFA/Shohret Hoshur

Kambodzhadin qayturulghan uyghurlarning bir qismi 2009-Yili 11-Ay, kambodzha

Bultur 10 ‏-Ayning ottura-Axirliri, xitayning " 5-Iyul" din kéyinki qara-Qoyuq tutqun we basturushliridin özini daldigha élishni meqset qilghan bir türküm uyghurlar, xitayning jenubtiki ölkiliri arqiliq wyétnam, laos, tayland qatarliq döletlerge qéchip chiqqan. Ular kishilik hoquq teshkilatlirining yol körsitishi we yéteklishi bilen kambodzhagha toplanghan.

Ularning sani 22ge yetken we siyasiy panahliq iltimasi b d t ning alaqidar tarmiqi teripidin qarap chiqiliwatqan bir pursette, xitay weqege qol tiqip, kambodzha hökümitidin 22 neper uyghurni qayturup bérishni telep qilghan. Kambodzhadiki amérika konsulxanisi we xelqara teshkilatlar kambodzhani agahlandurup, bu 22 uyghurni xitaygha qayturmasliqqa chaqirghanda, kambodzha hökümiti bu uyghurlarni xitaygha qayturmaydighanliqi heqqide arqa-Arqidin bayanatlar bergen. Emma, axirida ushtumtut pozitsiye özgertip, b d t ning himayiside panahliniwatqan bu uyghurlardin 20 nepirini tutqun qilghan we bir qanche künning ichidila xitaygha qayturuwetken.

Uyghur tarixidiki untulmas weqelerdin biri dep qariliwatqan bu weqege mana hazir bir yil boldi. Bu jeryanda dunyadiki 60 nechche kishilik hoquq teshkilati birlikte imza toplap we birleshme bayanat élan qilip, xitay dairilirini, 20 uyghur mesilisini bir terep qilishta xelqara qanuniy ölchemlerni asas qilishqa chaqirdi. Amérika hökümiti, kambodzha hökümitige 3 qétim jazalash tedbiri qollandi؛ bu tedbirler, kona qerzini emeldin qaldurmasliq, herbiy esliheler yardimini toxtitish we kambodzhaning kiyim-Kéchek qatarliq mallirigha ijra qiliniwatqan baj kechürümini bikar qilish qatarliqlardur.

Xitay hökümiti xelqara teshkilatlarning 20 uyghurning ehwalini ashkarilash heqqidiki teleplirige izchil halda qulaq yopurup kelmekte. 20 Uyghur ailisining körüshüsh we yoqlash telipi ret qilinmaqta. Xitay yene ariliqtiki bayanatlirida héchqandaq pakit körsetmey turup," bu 20 uyghur ichide bomba yasash we ot qoyush jinayitige arilashqanlar bar" dep eyiblidi.

Weqening bir yilliqi munasiwiti bilen bügün dunya uyghur qurultiyi bir bayanat élan qilip, gherb döletlirini 20 uyghurning mesilisini untup qalmasliqqa we ularning ehwalini ashkarilash heqqide xitaygha bésim ishlitishke chaqirdi. Bayanatta dunya uyghur qurultiyining reisi rabiye qadir xanimning munu sözlirige yer bérilgen: "5 ‏-Iyuldin kéyinki qara-Qoyuq tutqun we qattiq basturush sewebidin, 5 ‏-Iyul namayishigha meyli qétilghan yaki qétilmighan bolsun, kishilerning weziyettin qorqushi we rayondin qéchishi we bashqa döletlerdin panahliq tilishi normal bir ehwal. Shunga xitay hökümiti 20 uyghurning ehwalini ailisi we dunya jamaitige ashkarilishi we ularni derhal qoyup bérishi kérek."

Ish merkizi italiyide bolghan xelqaraliq tinchliqperwer radikal partiyisi bügün, 20 uyghur heqqide bayanat élan qilip, kambodzha we xitayni yene bir qétim tenqid qildi. Teshkilat bayanatida, bu ikki döletning, 1951 we 1967 yillarda tüzülgen xelqaraliq siyasiy panahlanghuchilar kélishimige ashkara xilapliq qilghanliqini bildürüp, yawropa birlikini we bashqa xelqara teshkilatlarni 20 uyghurning ehwalini xitay hökümitidin sürüshte qilish heqqide heriketke chaqirdi.

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/kambodzha-uyghur-12162010183814.html/story_main?encoding=latin

Xelqara Insan Heqliri Küni Munasiwiti Bilen Gérmaniyide Namayish Ötküzüldi

Ixtiyari Muxbirimiz Ekrem
2010-12-13

Xelqara insan heqliri küni munasiwiti bilen 12 - Ayning 10 - Küni gérmaniye paytexti bérlin shehiride xeter astidiki milletlerni qoghdash teshkilatining xitaygha qarshi namayishi, myunxén shehiride d u q we yawropa sherqiy türkistan birliki teshkilatining xitaydiki insan heqliri depsendichilikini pash qilish namayishi bolup ötti.


RFA/Ekrem

2010 - Yilliq dunya insan heqliri küni munasiwiti bilen 12 - Ayning 10 - Küni gérmaniyide ötküzülgen namayish

Gérmaniyining myunxén shehiride ötküzülgen namayish sheher merkizidiki odions meydanigha orunlashturulghan bolup, chüshtin kéyin saet 14:30 din 16:30 gha qeder dawamlashqan bu namayishqa gérmaniyining herqaysi sheherliridin kelgen köp sanda uyghurlar qatnashti.

Namayishchilar ay yultuzluq kök bayraqni kötürüp, namayish sépining aldigha 2009 - Yili 7 - Ayning 5 - Küni ürümchide yüz bergen "5 - Iyul weqesi" ge munasiwetlik süretler chaplanghan taxtaylarni körgezme qilghan halda namayish élip bardi. Körgezme buyumliri ichide xitayning atom sinaqlirigha ait körünüshler, pilanliq tughut siyasitige ait körünüshler we xitayning qanliq qirghinchiliqlirigha munasiwetlik süretlermu belgilik salmaqni igiligen idi.

Myunxén shehiridin 400 km yiraqliqtin kélip bu qétimqi namayishqa qatnashqan, wetendin chiqqinigha uzun bolmighan neyime xanim, özining chetelde tunji qétim xitaygha qarshi bundaq bir sepke qoshulghanliqini, buningdin köp hayajanlanghanliqini bildürüp ötti.

Yawropa sherqiy türkistan birliki teshkilatining muawin reisi, gérmaniye uyghur ayalliri birlikining reisi gülnar xanim bu qétimqi namayishqa bolghan tesiratini ipadilidi.

Bu qétimqi namayishqa köp sanda ayallar we balilar qatnashqan bolup, közetküchilerning diqqitini jelp qildi. Bu kün xelqara insan heqliri küni hem xitay ziyaliysi lyu shawbogha nobél tinchliq mukapati tarqitilghan kün bolghach, köpligen kishiler xitaygha qarshi teshwiqat waraqchiliri we körgezmilerni körüp, xitaydiki insan heqliri depsendichiliklirige nepretlirini bildürdi. D u q bash katipi dolqun eysa ependi bu qétimqi namayishning meqsiti heqqide toxtilip ötti.

12 - Ayning 10 - Küni xelqara insan heqliri teshkilatlirining xitaygha qarshi namayishliri bir qisim yawropa döletliridimu élip bérilghan. Gérmaniyidiki xeter astidiki milletlerni qoghdash teshkilati 12 - Ayning 10 - Küni xitayning bérlindiki bash elchixanisi aldida namayish ötküzüp, xitay hökümitining pikir erkinlikige qarshi zorawanliq qilmishlirini eyibligen hemde xitay türmisidiki erkinlik jengchilirini qoyup bérishni telep qilghan.

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/dunya-insan-heqliri-12132010171806.html/story_main?encoding=latin