Xitay, Xitaydiki Éghirlashqan Ijtimaiy Mesililer Heqqide Kök Tashliq Kitab Élan Qildi
Muxbirimiz Mihriban
2009-12-21

2009 - Yili xitayda ijtimaiy weziyet eng keskinleshken bir yil boldi. Bu yil 5 - Iyuldin buyan uyghur weziyitide dawamlishiwatqan muqimsizliq, xitaydiki hökümet organliri we emeldarlirigha bolghan naraziliq yüzisidin kündin - Künge köpiyiwatqan erzdarlar mesilisi, herqaysi ölke - Sheherlerde yüz bériwatqan naraziliq namayishliri qatarliq bir qatar mesililer xitay ijtimaiy weziyitidiki muqimsizliqni barliqqa keltürgen.

Düshenbe küni xitay ijtimaiy penler akadémiyisi, 2009 - Yili xitayda yüz bergen bir qatar zor ijtimaiy mesililerni xulasilep, xitaydiki éghirlashqan ijtimaiy mesililer heqqide " kök tashliq kitab" élan qildi.

Amérika awazi radio istansisining muxbiri chi yongmingning bügün béyjingdin bergen xewiridin melum bolishiche, kitabta 2009 - Yili xitayning ijtimaiy weziyiti gerche omumiy weziyet jehettin nispiy muqim bolghan bolsimu, emma uyghur aptonom rayonida bu yil 7 - We 9 - Ayda yüz bergen namayishlar we shundin buyan bu rayonda dawamlishiwatqan jiddiy weziyet, shundaqla xitay ölkiliridiki emeldarlarning chiriklishishi, parixorluqning ewj élishi, qara jemiyet küchliri bilen saqchi dairilirining birliship jinayet sadir qilishi, xitaydiki parixor emeldarlar üstidin erz qilghuchilarning yerlik dairiler teripidin basturulushi, öy - Zéminidin ayrilip qalghan déhqanlar hem öy igiliri qatarliq erzdarlarning barghanche köpiyishi qatarliq bir qatar ijtimaiy mesililer xitayning ijtimaiy weziyitide muqimsizliq peyda qilghanliqi bayan qilinghan.

Amérika awazi radio istansisining xewiride, xitay penler akadémiyisi bashliqi li péylin "kök tashliq kitab"ni élan qilish yighinida, xitayda islahat échiwétish siyasiti yolgha qoyulghandin buyanqi 30 yildiki ijtimaiy weziyetni xulasilap mundaq dégen: " gerche bu 30 yildin buyan xitay iqtisadiy jehettin yükselgen bolsimu, emme xitay weziyitidiki ijtimaiy mesililer barghanche köpeymekte. Bolupmu yéqinqi bir ikki yildin buyan yüz bériwatqan awam xelqning hökümet xizmiti üstidin omumyüzlük naraziliq herikitini buning ipadisi déyishke bolidu. Bu xil naraziliqlar tinch haldiki namayish bilen bashlinip axirqi basquchta, topilanggha aylandi, saqchilar bilen awam puqra arisida toqunush yüz bérip qan tökülüsh weqesi yüz berdi. Bizning bezi jaylirimizda yerlik hökümet organlirida mesile éghir bolup, bezi yerlik hökümet dairiliri özining netijisini gewdilendürüsh, yuqirigha yaxshichaq bolush üchün, awam puqraning menpeetige ziyan saldi. Mana hazir bu mesililer toplinip xitay jemiyitide éghir haldiki muqimsizliq amillirini keltürüp chiqarmaqta."

Chetellerdiki xitay démokratliridin, "béyjing bahari" zhurnilining bash muherriri xu ping ependi ziyaritimizni qobul qilip, özining xitayda yüz bériwatqan ijtimaiy mesililerge bolghan qarishini mundaq bayan qildi: "nöwette xitaydiki ijtimaiy mesililer köpiyip, xitay weziyiti dawalghush ichide turmaqta, bolupmu uyghur aptonom rayonining weziyiti eng éghir halette bolup, uyghur aptonom rayonining intérnét we xelqara téléfon alaqisining téxiche échilmighanliqi, kochilarda eskerlerning charlap yürgenliki mana buning ispati. Li péylin yerlik hökümet organlirini tilgha alghinida biwasite halda bu hökümet organliri we hökümet bashliqlirining namini tilgha almighan bolsimu u éniq haldila xitay hökümitining uyghur aptonom rayoni we tibette yürgüzüwatqan siyasitining yerlik milletlerning menpeetige éghir tesir yetküzgenlikini, netijide bu jaylarda xelqning naraziliqi küchiyip xitay kommunist hökümiti hazir weziyetni kontrol qilalmay qéliwatidu. Emma xitay hökümiti öz hökümranliqidiki bu xil xataliqini ten alghusi kelmey xelqqe nisbeten basturush siyasitini yenila dawamlashturuwatidu."

Xuping ependi sözide yene, eger xitay hökümitining uyghur aptonom rayoni we tibette yürgüzüwatqan bu xil basturush siyasiti yene dawamlishiwéridighan, xitay hökümiti hazirqi siyasitige özgertish kirgüzmise bu rayonlardiki weziyetning téximu yamanlishidighanliqini otturigha qoyup mundaq dédi: "hazir xitay hökümiti uyghur aptonom rayonida yüz bériwatqan bir qatar naraziliq heriketlirini chetellerdiki teshkilatlargha artish arqiliq öz hökümranliqidiki adaletsizlikni étirap qilmay dawamliq türde qattiq basturush siyasiti yürgüzüsh arqiliq weziyetni kontrol qilmaqchi boluwatidu. Bolupmu uyghur aptonom rayonigha teyinlengen parixor emeldar wang léchüen qatarliqlarning hazirghiche bir terep qilinmasliqi, hökümetning " 5 - Iyul weqesi" hem " 3 - Séntebir weqesi"ning yüz bérishidiki heqiqiy sewebni izdimestin ishikni étiwélip sirtqa qarita uchurni qamal qilish, ichki jehette "100 künlük zerbe bérish herikiti" dégendek namlar bilen tutqun qilish, qoral küchi arqiliq basturush élip bérishi qatarliqlar axirqi hésabta xelqning naraziliqini téximu kücheytip téximu zor kölemlik naraziliq herikitini keltürüp chiqirishi mumkin. U chaghda xitay kommunist hökümiti weziyetni kontrol qilalmayla qalmastin hetta hökümranliqi pütünley aghdurulup kétish xewpige yüzlinidu."

Xitay ijtimaiy penler akadémiyisining bashliqi li péylin xitaydiki erzdarlar mesilisining hazir barghanche éghirlawatqanliqi buninggha yenila yerlik hökümet organlirining xizmettiki sewenliki sewebchi boluwatqanliqini bayan qilip, asasi mesuliyetni yerlik emeldarlarda dep qaraydighanliqini ipadilep mundaq dédi: "xitayda 30 yilliq islahat échiwétish mana hazir eng müshkül bir basquchqa qedem qoydi, ötkenki 30 yil jeryanida jughlinip qalghan mesililer bekmu jiq. Bir qisim yerlik emeldarlar peqet köz aldidiki menpeetinila nezerde tutqini üchün, omumiy weziyetke étibar bermey, awam puqraning ghezipini keltürdi, shunga awam puqralarning naraziliqini qozghap omumiy xelqni gewde qilghan erzdarlar qoshuni zoraymaqta."

Yönilish zhurnilining bash muherriri jang wéygo ependi, ziyaritimizni qobul qilip, xitaydiki erzdarlar mesilisige qarita öz qarishini bayan qilip mundaq dédi: "xitaydiki erzdarlar mesilisi hazir xitaydiki éghir ijtimaiy mesililerning birige aylandi. Emma xitay hökümiti bu erzdarlargha nisbetenmu cheklime qoyush, hökümet xizmiti we chirik emeldarlar üstidin erz qilip kelgen puqralargha nisbeten, ularning erzlirini qanunluq we qanunsiz erzler dep türlerge ayrip, emeliyette puqralarning erz shikayetlirini bir terep qilish uyaqta tursun hetta erz qilghanlarni jazalap, yerlik hökümet emeldarlirigha yan tayaq bolup, bu erzdarlarni yerlik organlargha qayturup bérish, yaki qara türmilerge qamash, yerlik emeldarlar sétiwalghan qara jemiyet küchliri arqiliq tehdit sélish, qorqutush hetta öltürüwétish wasitilirini qollinip xelqning naraziliq erzi sunushighimu yol qoymaywatidu. Buning bilen puqralar qosh zulumgha uchrawatidu."

Jang wéygo ependi, xitaydiki erzdarlar mesilisi yaxshi hel qilinmisa buning aqiwitining xitay kommunist hakimiyitining hakimiyitige éghir tehditning biri bolidighanliqini agahlandurup, mundaq dédi: "eger bundaq kétiwerse xitayda bundin kéyin erzdarlarmu radikal usulni qollinip , xitay hökümet dairiliri xelqqe qollanghan eyni usul boyiche, zorawanliq wasitilirini talliwélip parixor, chirik emeldarlardin öch élishi, mustebit hökümetke qarshi isyan kötürüshi mumkin. Shunga xitay hazirqi weziyetning özide xelqqe démokratiye bérishi, ulargha öz achchiqini chiqiriwélishqa purset bérishi, kishilik hoquq we erkinlik bérishi zörür. Eger bundaq bolmaydiken u halda xitaydiki erzdarlarmu xitayda milliy menpeeti ziyangha uchrighanliqi üchün, naraziliq heriketliri élip bériwatqan uyghurlar we tibetlerge oxshashla keng kölemlik naraziliq heriketliri élip bérip, axirqi hésabta xitay kommunist hakimiyitining aghdurulup kétishidiki muhim amillarning birige aylinishi mumkin."

7 - Dékabir küni amérika dölet mejlisimu xitaydiki erzdarlar mesilisi heqqide "yumilaq üstel yighini" achqan bolup, yighinda eger xitayning nöwettiki hakimiyet tüzülmisi özgermise, xitayning erzdarlar qanunigha tüzitish kirgüzülüp, xitayda heqiqiy haldiki démokratik tüzüm yolgha qoyulmisa xitaydiki erzdarlar mesilisining hel bolmaydighanliqi otturigha qoyulghan idi.

Xitay ijtimaiy weziyitini közetküchilerning qarishiche, xitay ijtimaiy penler akadémiyisi bu qétim élan qilghan " xitaydiki ijtimaiy mesililer heqqidiki kök tashliq kitab" ta xitaydiki ijtimaiy mesililerning yüz bérish sewebi heqiqiy halda ichip bérilmigen. Xitay kommunist hökümiti xitaydiki awam xelqning naraziliqi küchiyip, xitaydiki ijtimaiy mesililerning köpiyip, weziyetning keskinlishishide kommunist hökümitining asasi mesuliyiti barliqini étirap qilishtin téxi yiraq bolup, hazir xelqning naraziliqlirining sewebini yenila bir qisim yerlik emeldarlar we hökümet organlirigha artip qoyush arqiliq mesuliyettin qachmaqchi boliwétiptu.

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/xitay-kok-tashliq-kitab-12212009201614.html?encoding=latin

Istanbulda 'Yüsüp Has Hajip, Uning Esiri Qutadghubilik We Uning Ana Yurti Sherqiy Türkistan' Namliq Ilmi Muhakime Yighini Ötküzüldi


Muxbirimiz Arislan

2009-12-21

2009 ‏- Yili 12 ‏- Ayning 20 ‏- Küni büyük alim, mutepekkur, shair we qaraxaniylar xaqanliqining orda bash meslihetchisi Yüsüp Has Hajipning tughulghanliqining 990 ‏- Yilliqi munasiwiti bilen, merkizi istanbulgha jaylashqan sherqiy türkistan wexpining uyushturushi bilen istanbul wafa toluq ottura mektipining yighin zalida, "yüsüp xas hajip, uning esiri qutadghubilik we uning ana yurti sherqiy türkistan" namliq yighin ötküzüldi.

RFA Photo / Arslan

Süret, 2009 ‏- Yili 12 ‏- Ayning 20 ‏- Küni, istanbulda ötküzülgen 'yüsüp xas hajip, uning esiri qutadghubilik we uning ana yurti sherqiy türkistan' namliq ilmi muhakime yighinidin bir körünüsh.

Yighingha enqere, qeyseri qatarliq türkiyining her qaysi jayliridiki uniwérsitétlardin oqutquchilar, doktur, proféssorlar we yazghuchilar teklip bilen qatnashti. Uningdin bashqa yene istanbulda yashawatqan uyghurlardin er ‏- Ayal bolup köp sanda kishi ishtirak qildi.

Yighin istiqlal marshi oqush bilen bashlandi, yighinda sherqiy türkistan Sürgündiki Hökümitining Parlamént reisi Sultan Mehmut qeshqerli, türkiye sabiq parlamént ezasi, proféssor doktur Newzat Yalchintash türkiye aliy maarip komitétining sabiq reisi Uyghur Tezjan qatarliq shexsler échilish nutqi sözlep Uyghurlar we Yüsüp Has Hajip heqqide toxtaldi.

Yighinda türkiyining sabiq parlamént ezasi proféssor doktur Newzat Yalchintash söz qilip mundaq dédi: "bu yerde biz Sherqiy Türkistan heqqide söz qiliwatimiz. Heqiqet xitaylar Sherqiy Türkistanda ölümge höküm qilish bilen bigunah insanlarni qorqutushni meqset qiliwatidu. Bizning qérindashlirimiz peqet addiy bir namayish qildi. Namayish jeryanida xitaylarmu uyghurlarni öltürdi. Emdi qaraydighan bolsaq dawamliq Sherqiy türkistanliq qérindashlirimiz ölümge höküm qiliniwatidu. Kishilik hoquqliridin mehrum we qiyin ehwalda yashawatidu. Gézit - Zhurnallarda oquwatqinimizgha oxshash, xitaylarning sherqiy türkistanliqlargha qanchilik zulum qiliwatqanliqi hemmeylenge melum. Xitaylarning sherqiy türkistandin waz kechmeslikning bashqa bir sewebi nopus mesilisi, chünki xitaylarning nopusi köpiyip ketti. Sherqiy türkistanning zémini kengri. Sherqiy türkistanliqlarning nopusining köpiyip kétishidin endishe qilip, nopusning köpiyishige cheklime qoydi we ichkiri ölkilerdin xitaylarni yötkep sherqiy türkistanning nopusni köpeytishke bashlidi. Sherqiy Türkistanda birdin artuq perzentlik bolush cheklendi. Waqit munasiwiti bilen sözümni bu yerde axirlashturimen."

Yighinda yene Türkiye dölet ministiri Faruq Chélik qatarliq ondin artuq ministir we parlamént ezalirining tebrik télégrammilirini Sherqiy Türkistan wexpining bash katipi Hamut Köktürk oqup ötti.

Yighin üch bölümge ayrilghan bolup, birinchi bölümige Atatürk uniwérsitéti tarix bölümining oqutquchisi proféssor Aliparslan Jeylan riyasetchilik qildi.

Yighinda qeyseri erjés uniwérsitéti, til edebiyat fakultétining oqutquchisi proféssor doktur Abdulqadir Yuwali "qutadghubilikte dölet ‏we xelq, bashquridighan we bashqurulghan kishiler" dégen témida, sulayman démiral uniwérsitéti tarix bölümining oqutquchisi proféssor doktur Kemal Göde "Qutadghubilikte uyghur türk sultani Alawiddin Eretnaning insanperwerliki we dölet erbabliqi" dégen témida, maltepe uniwérsitétining oqutquchisi doktur konuralp erjilasun, "21 ‏‏‏- Esirde Yüsüp Xas Hajipning Ewladliri" dégen témida, izmir uniwérsitéti xelqara munasiwetler bölümining oqutquchisi doktur Meryem Hakim, "Bügünki Sherqiy Türkistan" dégen témida söz qildi.

Chüshlük tamaqtin kéyin 2,‏- Qétimliq yighin bashlandi. Yighingha mémar sinan güzel ‏- Senet uniwérsitétining proféssori Ehmet Tashaghil riyasetchilik qildi. Istanbul uniwérsitéti tarix bölümining oqutquchisi proféssor doktur Abdulqadir Donuk ependi, "Yüsüp Has Hajipta Eflatonning tesir barmu yoqmu?" dégen témida, ege uniwérsitéti, türk dunyasi tetqiqat institutining oqutquchisi proféssor doktur "Qutadghubilik We Asasi Medeniyet Miraslirimiz" dégen témida, adnan menderis uniwérsitéti iqtisad we igilik bashqurush bölümining oqutquchisi doktur selchuq cholaqoghlu "yéqinqi mezgildiki türkiye ‏- Xitay munasiwetliride sherqiy türkistan mesilisi" dégen témida söz qildi.

Yighinning üchinchi bölümige beyken uniwérsitéti türk til we edebiyat bölümining mudiri proféssor Metin Qaraörs ependi riyasetchilik qildi. Yighinda hajettepe uniwérsitéti tarix bölümining oqutquchisi doktur Erkin Ekrem"ürümchi weqesidin kéyinki türkiye ‏- Xitay munasiwetliri", enqere uniwérsitéti chaghdash türk shiweliri we edebiyatliri bölümining oqutquchisi doktur Erkin Emet "xitay hakimiyitining sherqiy türkistanda yürgüzüwatqan til siyasiti" dégen témida, beykent uniwérsitétining tetqiqat xadimi meghpiret kemal yünüsoghli "yüsüp xas hajip we qeshqer" dégen témida söz qildi.

Yighinda yene istanbul 27 ‏- Noterlik idarisining xadimi Hemdi Damérlar ependining Ürümchi, Turpan, Qeshqer sheherlirini ziyaret qilish jeryanida özi tartip kelgen resimlerni chong ékran arqiliq körsetti.

Axirida, yighinda söz qilghuchilargha Sherqiy Türkistan wexpe teripidin Sherqiy Türkistan sherep teqdirnamisi teqdim qilindi.

Biz yighin axirida, ege uniwérsitéti türk dunyasi tetqiqat institutining oqutquchisi proféssor doktur alimjan inayet bilen söhbet élip barduq.

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/yusupxas-hajip-qutadghu-bilik-12212009201619.html?encoding=latin

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

Kambodzhaning 20 Neper Uyghurni Xitaygha Qayturup Bergenlikige Mutexessisler Qandaq Qaraydu?
Muxbirimiz Erkin Tarim
2009-12-21

Kambodzha dairiliri mezkur dölette panahlanghan 22 neper uyghurning 20 nepirini xitaygha qayturup bergen. Xewerlerge qarighanda, bu 20 neper uyghur 12 - Ayning 19 - Küni kechte ayropilan bilen xitaygha qayturulghan. Bu pütün dunyadiki uyghurlarni qayghugha chömdürdi.

Bu xelqara qanungha we insan heqliri xitabnamisige uyghunmu? bundin kéyin bu xil ehwallarning qayta sadir bolmasliqi üchün uyghur ammiwi teshkilatliri németlerni qilishi kérek? dégenge oxshash soallargha jawab tépish üchün türk dunyasi insan heqliri teshkilati bashliqi abdullah buksur we istratégiyilik chüshenche instituti mutexessisi dr. Erkin ekrem ependiler bilen söhbet élip barduq.

Abdullah buksur ependi buning birleshken döletler teshkilati qanuni bilen kishilik hoquq xitabnamisige xilap ikenlikini bildürüp mundaq dédi: "bu birleshken döletler teshkiliti qanunigha xilap bir ehwal. Chünki birleshken döletler teshkilati qanunining asasini teshkil qilghan eng muhim amillardin biri, birleshken döletler teshkilatida 1948 - Yili qobul qilinghan kishilik hoquq xitabnamisi. Bu xitabname insanlargha yashash hoquqi bérishni asas qilidu. Bir siyasiy meqset bilen paaliyet élip bérip, qéchip chiqqan kishilerni qayturup berse öltürülidighanliqini bilip turup xitaygha qayturup bérilishi, birleshken döletlerning xelqaraliq qanunigha xilap."

Türk dunyasi insan heqliri teshkilati bashliqi abdullah buksur ependi bu xil ehwallarning aldini élishta dunya uyghur qurultiyigha wezipe chüshidighanliqini éytip mundaq dédi: "bu weziyette dunya uyghur qurultiyigha wezipe chüshidu. Dunya uyghur qurultiyi buning xata ikenlikini, birleshken döletler teshkilatigha dunya jamaetchilikige yaxshi anglitishi kérek. Bu bizge oxshash insan heqliri teshkilatlirining wezipisi. Xitay diktatorlirining uyghurlarni yoqutush siyasitige pütün dunya xelqi qarshi. Bu naraziliqimizni teshkillik halda küntertipke élip kelsek, xitaylar bu qirghinchiliqni toxtitishqa mejbur bolidu. Shunga bu heqte aktip paaliyet élip bérishimiz kérek."

Istratégiyilik chüshenche instituti mutexessisi dr. Erkin ekrem ependi bu 20 uyghurning échinishliq pajiesi heqqide öz qarashlirini otturigha qoydi.

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/22-uyghur-toghrisida-12212009201623.html?encoding=latin

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

Amérika We Yawropa Ittipaqi Kambodzhaning 20 Neper Uyghur Mesilisidiki Qilmishini Eyiblidi
Muxbirimiz Erkin
2009-12-21

Kambodzha dairilirining 5" ‏- Iyul weqesi"din qéchip chiqqan uyghur musapirlirini xitaygha qayturuwétishi gherbidiki bezi démokratik ellerni biaram qilmay qalmidi. Amérika we yawropa ittipaqi kambodzha dairilirining herikitidin qayghurghanliqi we qattiq biaram bolghanliqini bildürmekte.


www.state.gov Din élindi.

Süret, amérika tashqi ishlar ministirliqi tor bétide élan qilinghan naraziliq bayanatning körünüshi bolup, bayanatta, kambodzha dairilirining bu qilmishi özlirini qattiq biaram qilghanliqini, pinompén hökümitining öteshke tégishlik xelqara mesuliyetke xiyanet qilghanliqi éyiblengen.

Analizchilarning eskertishiche, kambodzha dairiliri 20 neper uyghurni qayturuwétish bedilige xitaydin zor iqtisadi menpeetke érishken.

Kambodzha hökümiti 5" ‏- Iyul weqesi"din qéchip chiqip b d t ning pinompéndiki ishxanisidin panahliq tiligen 20 neper uyghurni xitayning muawin dölet reisi shi jinping, kambodzhani ziyaret qilishtin 2 küni burun xitay dairilirige ötküzüp bergen idi. Kambodzha hökümiti uyghurlarni xitaygha qayturuwétidighan künning harpisigha qeder bu mesilidiki esli meqsitini munasiwetlik tereplerdin yoshurup, uyghur teshkilatlirini we xelqara kishilik hoquq organlirini aldapla qalmay, amérika we yawropa ittipaqini heyran qaldurdi we ularni qattiq biaram qildi.

Amérika tashqi ishlar ministirliqi bu heqtiki bayanatida, kambodzha dairilirining bu tasadipiy qilmishi özlirini qattiq biaram qilghanliqini tekitligen bolup, pinompén hökümitining öteshke tégishlik xelqara mesuliyetke xiyanet qilghanliqini bildürdi.

Yawropa ittipaqi bolsa kambodzha dairilirining qilmishini eyiblep, 20 neper uyghurning xitaygha qayturulghanliqidin chongqur qayghurghanliqini shundaqla xitay dairilirining ulargha toghra muamile qilishini telep qildi.

Amérika tashqi ishlar ministirliqi kambodzha hökümiti uyghur musapirlarni xitaygha qayturuwétishke az qalghanda, kambodzhaning washingtondiki bash elchisini ministirliq binasigha chaqirtip, bu mesilige arilashqan. Lékin bu uyghur musapirlarning xitaygha qayturuwétilishini tosup qalalmighan idi.

Amérika tashqi ishlar ministirliqining muweqqet bayanatchisi gordon duguid 19 ‏- Chésla élan qilghan bu heqtiki bayanatida kambodzha dairilirini eyiblep, " kambodzha xan jemeti hökümitining xitayning telipige binaen 20 neper uyghur siyasiy musapirni xitaygha qayturuwetkenliki, kambodzhaning xelqaradiki öteshke tégishlik mesuliyitige xiyanet qilghanliqtur. Amérika xelqara qanunlargha asasen qoghdilishqa tégishlik bu kishilerning teqdiridin chongqur endishe qilidu. Biz yene kambodzha hökümitining bu kishilerning musapirliq salahiyiti toluq tekshürmey shundaqla b d t musapirlar aliy komissariyati ishxanisini qatnashturmayla qayturuwétishni qarar qilghanliqidin qattiq biaram bolduq," dégen.

Amérika tashqi ishlar ministirliqining bayanatida yene, bu weqe amérika - Kambodzha munasiwetlirige we kambodzhaning xelqara ornigha tesir yetküzidighanliqini agahlandurup, uyghur musapirlarning derdini anglap baqmayla qayturuwétishke qetiy qarshi turidighanliqini tekitligen.

Engiliye uyghur jemiyitining reisi enwer toxti ependi, amérikining mezkur weqe toghrisidiki bayanati 5" ‏- Iyul weqesi"din buyan élan qilghan uyghurlargha ait eng küchlük bayanat hésablinidighanliqi, lékin 20 uyghurni qutquzulmighanliqi bolsa xitayning rayondiki tesir küchini namayan qilidighanliqini bildürdi.

20 Neper uyghurning xitaygha qayturuwétilgenlikige inkas qayghurghan ellerning yene biri yawropa ittipaqi. Shwétsiyining bu nöwetlik prézidéntliqidiki yawropa ittipaqi élan qilghan mezkur weqe toghrisidiki bayanatida, kambodzha dairilirining herikiti we 20 neper uyghur musapir duch kelgen weziyetke "chongqur qayghurghanliqi"ni eskertidu.

Yawropa ittipaqining bayanatida "kambodzha hökümitining xelqara musapirlar qanunigha pisent qilmay uyghur siyasiy musapirlirini 19 ‏- Dékabir xitaygha mejburi qayturuwetkenliki özlirini chongqur qayghugha salghanliqi"ni bildürgen.

Amérika bilen yawropa ittipaqining her ikkila bayanatida xitayni uyghur musapirining kishilik hoquqigha hörmet qilishqa ündigen bolup, yawropa ittipaqining bayanatida xitaydin "qayturulghan shexslerning kishilik hoquqigha hörmet qilish, ochuq-Ashkara bolush we qanun tertipke asasen ish béjirishke kapaletlik qilish"ni telep qilidu.

Xitay ürümchide yüz bergen 5 ‏- Iyuldiki namayishqa qatnashqan uyghurlarni yaki qatnashqan uyghurlargha yardem bergüchilerni qattiq basturidighanliqini ilgiri sürgen idi. Xitay tashqi ishlar ministirliqi düshenbe küni, kambodzhadiki uyghurlarni qayturuwalghanliqini aqlap, "bu weqening köchmenler qanunigha asasen bir terep qilinghan adettiki normal mesile," ikenlikini ilgiri sürgen.

Xitay tashqi ishlar ministirliqi bayanatchisi jyang yü birleshme agéntliqigha yollighan bu heqtiki bayanatida, "kambodzha köchmenler qanunigha asasen yéqinda bu döletke qanunsiz kirgen 20 neper junggo puqrasini qayturdi. Junggo terep yuqirida tilgha élinghan kishilerni adettiki normal tertipke asasen ötküzüwaldi," dégen. Lékin jyang yü uyghur musapirlirining hazir qeyerde tutup turuluwatqanliqini we ularning qandaq bir terep qilinidighanliqini chüshendürmigen.

Birleshme axbarat agéntliqining düshenbe küni tarqatqan bu heqtiki xewirige qarighanda musapirlarning ichidiki bezi kishiler b d t musapirlar mehkimisining kambodzhadiki ishxanisigha bergen guwahliqida eger xitaygha qayturulsa, özlirining uzun muddetlik qamaq jazasi we yaki ölüm jazasigha höküm qilinidighanliqini bildürgen.

Kambodzha hökümiti bolsa uyghur musapirlirining kambodzhagha "qanunsiz kirgenliki"ni ilgiri sürüp, ularni xitaygha ötküzüp bergenlikini aqlimaqta. Enwer ependi, kambodzha xelqi 70 ‏- Yillarda xitayning qollishi astidiki kxmér kommunistlirining qirghinchiliqigha uchrighanliqini, bu ehwalda kambodzhaning 20 uyghur mesilidiki pozitsiyisini chüshenmekning qiyinliqini bildürdi.

Enwer ependining sözige qarighanda, 20 neper uyghurning qayturuwétilishide kambodzha özining iqtisadi menpeeti we xitayning bixeterlik jehettiki tehdit sélish küchini közde tutqan bolushi mumkin. U, uyghur musapirlirining weqesi xitayning muawin dölet reisi shi jinpingning kambodzha ziyariti harpisida yüz bérip, bu kambodzhaning iqtisadi nepke érishishini qulaylashturghanliqi, xitayning kambodzhagha bir milyard 200 milyon dollar iqtisadi yardem bérishke qoshulushida bu weqening "tézletküchilik" rolining zor bolghanliqini bildürdi.

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/amerika-kambodia-EU-Uyghurlar-12212009201628.html?encoding=latin


Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

20 Neper Uyghur Panahlanghuchining Kambodzhadin Xitaygha Qayturulush Jeryani
Muxbirimiz Shohret Hoshur
2009-12-21

Kambodzhada siyasiy panahliq tilewatqan 22 neper uyghurning weziyiti yéqinqi 2 hepte ichide jiddiyleshken we kambodzha hökümiti yéqinqi 10 kün ichide uyghurlarni xitaygha qayturmaydighanliqi heqqide arqa - Arqidin birqanche qétim bayanat bergen idi.

Kambodzha hökümiti 19 - Dékabir kech, panaliq tilewatqan 20 uyghurni xitaygha qayturup bergenliki üchün memnunlighini ipadiligen xitay hökümiti, 21 - Dékabir küni, kambodzhagha "yardem" yüzisidin kambodzha hökümiti bilen milyard dollardin artuq qimmetke ige 14 kélishim imzalighan. Süret, xitay muawin reisi shi jinping bilen kambodzha bash ministiri xu sen qedeh soqushturuwatqan körünüsh.

Emma, kambodzha hökümiti mushu ayning 19 ‏- Küni ushtumtut qararini özgertip, 20 neper uyghurni xitaygha qayturup bergen.

Öktebir we noyabir aylirida, uyghur élidin 22 neper uyghur, birqanche guruppa halitide wétnamgha qéchip chiqqan. Ehwaldin xewer tapqan dunya uyghur qurultiyi, ularni 3 ‏- Bir bixeter döletke orunlashturush üchün heriket qilghan. Wétnamda b d t ning muhajirlar ishxanisi bolmighanliqi üchün, bular wétnamdin kambodzhagha yötkelgen.

Ular kambodzhadiki b d t muhajirlar ishxanisidin panahliq tilewatqan jeryanda, yeni shenbe küni kambodzha hökümiti 20 uyghurni xitaygha qayturuwetken.

Bügün biz dunya uyghur qurultiyining, kambodzhadiki uyghurlar mesilisige mesul bolghan xadimi ilshat ependi bilen weqening axirqi jeryani heqqide söhbet ötküzduq.

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/22-uyghur-kambodzha-xitay-12212009201633.html?encoding=latin

Yuqiridiki awaz ulinishidin, 20 uyghurning xitaygha qayturulush weqesi heqqidiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

DUQ ning 22 Neper Qerindishimiz Heqqidiki Bayanati

2009-yil19-Dikabir kuni Uyghurlar uchun, bolupmu muhajirettiki Uyghurlar uchun, qarakun boldi. Kambodja hokumiti Xitay hokumitining qattiq besimigha bash egip,Xitaydin qechip chiqip Kambodjada siyasiy panahliq tiligen 20 neper Uyghurnixelq'ara qanunlargha xilap halda Xitaygha mejburiy qayturiwetti. Netijide,xelq'ara jem'iyetlerning, bezibir gherb doletlirining we DUQ ning ularni 3-birbixeter doletke orunlashturup, Xitay tehditidin xalas qilish arzusi eng axiridaechinishliq meghlubiyet bilen axirlashti.

Gerche dunyadiki ali hoquqluq kuchlerdin Amerika, Yawropa birligi, BDT we dunyadiki nopuzluq kishilik hoquq teshkilatliridin bolghan Kishilik Hoquqni Kuzitish Teshkilati we Xelq'araKechurum Teshkilati mezkur Uyghurlar Kambodja hokumiti teripidin Xitayghaqayturulup berilse, ularning intayin eghir aqiwetke uchrishi we hetta olumgejazasigha hokum qilinishi mumkinliki heqqide Kambodia hokumitini qayta-qaytaqattiq agahlandurghan bolsimu, Kambodja hokumiti yuqiriqi agahlandurushlargha qilche pisent qilmay, 20 Uyghur musapirni eng axirida yenila Xitaygha mejburiy otkuzup berdi.

20 Uyghur musapirlarning putkul dunyaning kozichilap Xitaygha mejburiy qayturulup berilishi Uyghurlarni eghir qayghugha, til bilen teswirligusiz endishige we azapqa duchar qildi. Bu weqe texi yeqindila yuzbergen 5-iyul chong qirghinchiliqidin keyin yurek-baghri lexte-lexte bolghan Uyghurlar uchun yene bir chong zerbe boldi.

Mezkur weqening DUQ rehberlikidiki Uyghur musteqilliq herikitige elip kelidighan selbiy siyasiy tesirining qanchilik kuchluk bolidighanliqi we qanchilik uzaqqa sozilidighanliqini qiyas qilish tes emes. Shuni semimiylik bilen etirap qilimizki, 20 Uyghur musapirning erkinlikke erishish umidi we urunushlirining eghir meghlubiyet bilen axirlishishi DUQ ning xizmitige qarita nurghun soallarni qoydi.

Bu weqe muhajirette yashawatqanqerindashlirimiz arisida zor ghulghula peyda qildi. Köpligen yurtdashlirimiz heqliq halda bu 20 neper qerindishimizni neme üchün qutquzup qalalmighanliqimizgha qarita tenqid-pikirliri, ökünüshi we aghrinishlirini otturigha qoyup, Qurultiyimizdin bu heqte jawap we izahat berishni telep qilip kelmekte.

Biz wetendashlirimizning bu jehettiki semimiy hessiyatini toghra chüshinimiz we bergen tenqid-pikirlirini chin yürikimizdin qobul qilimiz! Aldi bilen shu nerse tekitlinishi kerekki, 20 neper qerindishimizning Xitaygha qayturulushining köp tereplime sewepliri bar. Emma Sherqiy Turkistan milliy herikitige yetekchilik qiliwatqanbir teshkilat bolush süpitimiz bilen, bu echinishliq aqiwetning tunji mes'uliyitini semimiylik bilen üstimizge alimiz!

Oz nowitide shunimu eskertip otushni muwapiq dep qaraymizki, Qurultiyimiz 22 neper qerindishimizni qutquzup qelish üchün qolidiki mewjut imkanlirininghemmini ishletken bolsimu, netijide yenila ularni qutquzup qalalmidi. Ushbu munasiwet bilen weten ichi we sirtidiki putkul Uyghurlardin towenchilik bilen epu soraymiz!

Chet'ellerdiki wetendashlirimizning bu 22 neper qerindashlirimizning hayatigha yuksek derijide jiddiy kongul bolishi, bizni bir tereptin bizning ortaq milliy teqdir qarishi ustige qurulghan milliy mes'uliyet engimizning qanchilik kuchluklikidin soyundurse, yene bir tereptin aldimizda taki Uyghur helqi arzuqilghan erkinligimizni alghuche bolghan jeryanda biz duch kelidighan qiyinchiliqlarda burunqidinmu ittipaqlishishimizning zorurlikini yene bir qetim jiddiy bildurdi. Emma shunimu segeklik bilen körüshimiz lazimki, 22 Uyghur qerindashlirimizning teqdirige echinip turup we Qurultiyimizgha bolghan ishench sewebidin beriliwatqan tenqit-pikirlerning birqisim bezi yaman gherezlik kishiler teripidin Qurultiyimizning we liderimiz Rabiye Qadir xanimning obrazini el arisida xunukleshturush uchun suyi'istimal qiliniwatidu. Xelqimizni Xitayning milliy herikitimizge qaratqan hujumigha astirttin masliship beriwatqan bu xil siyasiy suyiqestlerdin hezer eyleshke chaqirimiz !

Eziz wetendashlar, Shuni eytish kerekki, Qurultiyimiz 22 neper Uyghur mesilisi otturighachiqqandin beri beziler ilgiri surginidek jim olturiwalghini hem mexpiyetlikni ashkarilap ularning qayturulushigha yol hazirlap bergini yoq. Eksiche, u 22neper Uyghur qerindishimizning mesilisi deslipide Vietnamda otturigha chiqqandin beri ularning bixeterlikini kapaletke ige qilish uchun keche-kunduz heriket qildi. Bu yil 9-ayning otturlirida DUQ birguruppa Uyghur musapirlirining Xitay chegrisidin halqip, Vetnamgha qechip chiqqanliqidin xewer tapqandin keyin, bu musapirlarning weziyitini jiddiy muzakire qildi. Buni mexpiy elip berish uchun mes'ul xadimlar mexsus belgilendi, hemde ularning BDT Muhajirlar Yuksek Komisarliqi wasitisi we bashqayollar bilen bixeter 3-bir doletke yotkilishi uchun zor tirishchanliqlar korsitildi. Mexsus adem ewetildi, maddiy we meniwi yardem qilindi.

Qurultiyimiz BDT Musapirlar Aliy Komissarliqining mes'ulliri, BDT Kishilik Hoquq Komitetining mes'ulliri, Amerika Tashqiy IshlarMinistirlikining mes'ulliri we Yawropa Ittipaqining munasiwetlik organliri bilen körüshüp, 22 Uyghur musapirning panahliq mesilisini tezrek bir terepqilishqa kuchidi. Bolupmu Qurultiyimiz yuqiridiki orunlardin ularni bixeter birdöletke yötkesh we ularning amanliqigha kapaletlik qilish heqqide Kambodja hökümitige besim ishlitishni telep qildi.

Xitay Tashqi Ishlar Ministirliki Kambodjadiki 22 bala üstide tekshürüsh elip beriwatqanliqini elan qilghandin keyin, re'isimiz Rabiye xanim bashchiliqidabir hey'et mexsus Jenwege berip, BDT Musapirlar Aliy Komissarliqiningmes'ulliri bilen körüshüp, 22 bala mesilisini yene qayta süylidi. Elip barghanbarliq paaliyetler we tirishchanliqlar netijiside bizning alghan jawabimiz, "22balining hayatigha we ularning Xitaygha qayturulmasliqigha kapaletlik qilinidu." degendek wediler boldi. Shundaqtimu biz yene türlük qutquzush yolliri üstide jiddiy izdenduq, emma Kambodjaning weziyitining intayin murekkep, uning üstige Xitayning mezkur dolettiki kuchining pewqul'adde kuchluk bolushi sewebidin tirishchanliqimiz bikargha ketti.

12-ayning 17-küni Kambodja saqchi organliri tuyuqsiz mutihemlerche heriket qilip, BDT ning himayisi astida turiwatqan bu Uyghurlarni tutup, Pan Pehm shehiridiki bir türmige qamidi. Biz jiddiy sürüshtürüsh arqiliq ularning18-Dikabir küni Xitayning Shanghai shehirige yolgha selinidighanliqidin xewer taptuq we bu hadisidin Amerika hökümitini, Yawropa birlikini we BDT ni xewerdar qilduq.

BDT Musapirlar Aliy Komissarliqining Kambodjadiki xadimlirimu ushbu Uyghurlarni qutquzup qelish üchün zor derijide tirishchanliq körsetken bolsimu, ularning küchi peqetla ularning Xitaygha qayturulushini bir kün kechiktürüshkila yetti. Eng axirida yenila Xitay bilen Kambodjaning tarixiy yeqin munasiwiti we ular otturisida yeqinda emeliylishidighan bir milyard dollarliq iqtisadiy mebleghselish munasiwiti eghir besip ketti. Netijide, 19-Dekabir küni 20 neper Uyghur siyasiy panahliq tiliguchiler Kambodjadiki bir herbiy ayrudurum arqiliq Xitaygha mexpiy yolgha selindi.(Bu heqte teximu tepsiliy melumat elishni xalaydighan qerindashlirimizning Qurultiyimizning mes'ul xadimliri bilen alaqilashiniqarshi alimiz.)

Eziz wetendashlar,
Bu qetimqi paji'e ozining horliki uchun esirlerdin beri qurban berip keliwatqan xelqimizning tarixidiki tunji weqe emes, shundaqla eng axirqisimu emes. Xitay hokumranliqi astida yashighan waqit ichide yuqiriqidek we yuqiriqidinmu eghir qismetlerge kelguside yene duchar bolushimiz mumkin. Bu qetimqi paji'e kishilik hoquqtin iqtisadiy menpe'etni ustun korushke barghanseri yuzliniwatqan bu dunyada milliy herikitimizning aldida tashlinip yatqan teximu qiyin menzillerdin besharet beridu. Bu qetimqi paji'e 5-iyulqirghinchiliqining helihem dawam qiliwatqanliqining-weten ichidila emes, belkiwetenning sirtidimu izchil dawamlishiwatqanliqining-achchiq ispatidur.

20Uyghurning ilgirige oxshash tehditke we erksizlikke qayturulghan hayati, bizge ular ishqa ashurmaqchi bolghan muqeddes wezipini qaldurup ketti. Ular mejburiy elip ketildi, emma ular erkinlikke erishishni keche-kunduz arzu qiliwatqan putkul Uyghurlarning arminini bizge amanet qoyup ketti. Ular mejburiy elip ketildi, emma ular ozliri sozleshke ulgirelmigen Uyghurlarning beshidiki qanliq kechmishlerni bizning dawamlashturup sozlishimizge qaldurup ketti. Xitaylar teripidin "jinayetchi" dep qarilanghan ikki nariside balini oz ichige alghan 20Uyghurning paji'elik teqdiri putkul dunya jama'etlirige-meyli Uyghurlargha ta hazirghiche yardem berip keliwatqan yaki ularning qirghin qilinishini kormeslikke seliwatqan dunya jama'etliri bolsun-Uyghurlarning erkinlik iradisini yene bir qetim namayan qildi, ularning exlaqiy mes'uliyitini soraqlidi, ularning pul-menpe'et aldidiki arisaldiliqini qattiq mesxire qildi.Bu qetimqi paji'e bizge yene shunimu bilduriduki, ulugh bir ghayining eghir-eghir bedelliri bolidu.

Ejdadlirimizmushu esir ichide sansizlighan küreshlerni qilip, minglighan, yüzminglighan qurbanlirimizning bedilige ikki qetim jumhuriyet qurghan we bu ikki jumhuriyitiyiqilghandimu ümidini we ishenchisini yoqatmighan, gheyriti ajizlashmighan, küresh iradisi sunmighan. Shuning üchünmu milliy kürishimiz bügünkiche üzülmey dawam qilip keliwatidu. Eger ejdad rohigha warisliq qilimiz deydikenmiz, bu paji'edin tejribe-sawaq elishimiz, emma küreshte bel qoyuwetmeslikimiz, yuqiriqidek ongushsuzluqlargha uchrighanda birlik-ittipaqliqimizni we öz arahemkarliqimizni teximu kücheytishimiz lazim.

Ushbu weqe sewebidin dunyagha deydighinimiz: Uyghurlarning bu qetimqi meghlubiyiti Uyghurlarningla meghlubiyiti bolmastin, belki ozlirini insanning eng eqelliy heq-hoquqlirini qoghdighuchilar dep atiwalghanlarning del shu hoquqlarni dunyaning kozige korsitip turup depsende qiliwatqan bir mustebit hakimiyet-Xitay hakimiyiti-aldidiki meghlubiyitidur. Bu Uyghurlarning erkinlik ghayisige berilgen zerbila emes, belki, teximu echinishliqi, del mushu erkinlikni qoghdashni wede qilghan xelq'araliq qanunlargha, BDT gha, Amerikigha we Yawropa Birlikige berilgen zerbidur.

Dunya meyli etirap qilsun yaki qilmisun, Uyghur mesilisi xelq'ara qanunlarning, kishilik hoquq ehdinamilirining we siyasiy panahliq tilesh heqqidiki qanunlarning ijra qilinishigha qarita bashtin axir bir eghir soal, achiq mesxire we bash tartip bolmas mes'uliyet supitide mewjutbolup turidu.

Ushbu weqe sewebidin Xitaygha deydighinimiz: Uyghurlarning erkinlik izdinishini pizikiliq nuqtidin kontrol qilish hazirche mumkin bolsimu, lekin ularning erkinlik intilishini iradisini, rohini kontrol qilish mumkin emes. Chunki, Uyghurlargha shu nerse alliburun ayanki peqet erkinlikke intilishla, meyli u qanchilik bedelni telep qilsun, ularni bu dunyadiki chidighusiz azabta xuddi paxtining ichide otni saqlighandek saqlap keliwatqan birdinbir amildur. Ular bu erkinlik uchun otmushtimu qurban bergen, hazirmu qurban beriwatidu we kelgusidimu qurban beridu-taki shu erkinlik uzul-kesil reallashqiche.

Ushbu weqe sewebidin Uyghurlargha deydighinimiz: xuddi 20 Uyghurgha oxshash hemmimiz, meyli nede yashayli we meyli kim bolayli-helihem erkinlik izdewatimiz we uning uchun bedel tolewatimiz. Mushu erkinlik ghayisi hemmimizni teximu uyul, iradilik qilsun. Xitaygha mejburiy qayturulghan 20 Uyghurning bugunki qismiti bizning koz yeshimizdur; lekin ularning etige bolghan ghayisi bizning kuresh yolimizdur. Bu yol muqeddestur-bu yoldin bizni hechkim qayturalmaydu.

Hormet bilen,

Dunya Uyghur Qurultiyi

2009-yili12-ayning 21-kuni

http://www.uyghurcongress.org/uy/?p=349

Deported Uighurs told UN of fears of China return

By TINI TRAN (AP)

BEIJING — Ethnic Uighur asylum-seekers forcibly repatriated over the weekend had warned the U.N. refugee agency they feared long jail terms or even the death penalty if they were sent back to China, according to statements seen Monday by The Associated Press.

The 20 Uighur Muslims had fled to Cambodia in search of asylum after witnessing and documenting violent ethnic riots in the restive western Chinese region of Xinjiang this summer that left nearly 200 dead. They were put on a plane from Phnom Penh to Beijing on Saturday under heavy pressure from China, despite strong protests from the U.S. and the United Nations.

China has called the Uighurs suspected criminals, and on Monday defended the forced returns, saying it was in line with immigration law.

"The Chinese side received the above-mentioned people according to usual practice," Foreign Ministry spokeswoman Jiang Yu said in a faxed statement. Jiang refused to say where the Uighurs are being held and whether they had been charged with any crime.

Cambodia said it expelled the Uighurs because they had illegally entered the country. It has since been publicly censured by the U.S., which warned the deportations could hurt their bilateral relations.

But it may have helped cement Cambodia's ties with China, a key ally and major donor to the impoverished Southeast Asian nation. On Monday, China signed over $1.2 billion in aid to Cambodia during a visit there by Vice President Xi Jinping. The assistance, including 14 agreements for grants and loans, ranges from help in building roads to repairing Buddhist temples.

Several of the Uighurs had told the U.N. High Commissioner for Refugees, or UNHCR, in Cambodia, that they feared lengthy imprisonment or even the death penalty if they were returned to China because they had been involved in the summer's ethnic unrest.

Their written statements, which had been provided to the U.N. to support their asylum applications, were obtained independently by The AP Monday. Their names are not being published for fear of retaliation by the government. The statements describe the bloodshed that broke out after security forces cracked down on protesting Uighurs. The unrest, in which Uighurs also clashed with ethnic Han Chinese residents, was widely regarded as the worst ethnic violence in the region for decades.

One man, a 29-year-old from Kashgar, said he had taken photos and videos of the chaos on July 5 in the Xinjiang capital of Urumqi. He told of watching and filming from a roof at night as military police clashed with and shot at protesters, and Uighurs fought back with rocks. He said he saw bloodied bodies in the streets.

"I felt like I was in a battlefield. Looking down at the streets full of Uighur bodies, I thought that I was going to die," he said in his statement.

Four days later, he met a foreign reporter on the streets and agreed to turn over the photographs and video footage.

"If I am returned to China, I am sure that I will be sentenced to life imprisonment or the death penalty for my involvement in the Urumqi riots," he said in his statement.

Another 29-year-old witness, from Aksu, who had sold cell phones for a living, said he had joined some 300 protesters in the main square before hundreds of police arrived and began beating them.

"I heard shots fired and became very scared ... The next morning, I went into the street after praying. I saw blood on the streets," he said in his statement.

A third man, a 27-year-old teacher from Aksu, said that before the summer unrest he had been pressed to act as an informant by state security officials who wanted to know if his students were anti-Chinese. They asked him to monitor Uighur communist Web sites. He spent more than a year being tortured and beaten in a re-education camp.

"I can tell the world what is happening to Uighur people and the Chinese authorities do not want this. If returned, I am certain I would be sent to prison," he wrote in his statement.

The group of Uighurs had made the journey from China's far west through to Vietnam and then Cambodia with the help of a network of missionary groups. Two Uighurs fled before the group was forced to return on a special plane sent to Phnom Penh Saturday.

The European Union said Monday it was "deeply concerned" about Cambodia's decision to return the group of Uighurs to China and urged Beijing to respect the rights of the returnees.

"The (Cambodian) government's action shows a worrying disregard for Cambodia's obligations under international law, as well as for specific undertakings given to UNHCR in this case," said a statement from the EU's Swedish presidency.

Earlier, the United States voiced similar concerns, while human rights groups say they fear the Uighurs will be harshly persecuted.

Overseas Uighur groups say Uighurs in China have been rounded up in mass detentions since the summer's violence. China has handed down at least 17 death sentences over the rioting.

Associated Press Writer Isolda Morillo in Beijing contributed to this report.

http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5iT9Sw7fZduB8yoPL6Ej0SlKnz-QwD9CNRJ702
Copyright © 2009 The Associated Press. All rights reserved.

20 Uyghur now face death sentence for China riots

December 4, 2009 8:08 a.m. EST

Beijing, China (CNN) -- Three more people were sentenced to death for their roles in riots that killed about 200 in western China in July, state media reported Friday.

One more person got life in prison, while three others received jail terms, China Daily reported.

That brings to at least 20 the total number of people who have received the death penalty as a result of the unrest.

On Thursday, five others received death sentences in a trial involving 13 suspects, China Daily reported. The remaining eight received prison time, according to the newspaper.

By Thursday, 34 suspects had been prosecuted in the violent ethnic clashes in China's Xinjiang autonomous region, the newspaper said.

The riots in July were prompted by long-simmering resentment between minority Uyghurs and majority Han Chinese. The Uyghurs are mostly Muslims in Xinjiang. Some Islamists refer to the region as East Turkistan.

The riots followed a June melee at a toy factory in Guangdong province, where many migrants, including Uyghurs, have moved in search of work, according to the state-run Xinhua news agency. The brawl led to the death of two Uyghurs, Xinhua said.

In September, China sent 7,000 officials to Urumqi to ease tensions after Han Chinese protested a series of random attacks, in which Uyghurs used syringes as weapons.

China's constitution guarantees ethnic minorities equal rights. However, minority groups such as the Uyghurs say the Han discriminate, and ethnic tensions run deep.

http://www.cnn.com/2009/WORLD/asiapcf/12/04/china.xinjiang/index.html

http://www.youtube.com/watch?v=FL99D_erVRA
http://www.cnn.com/2009/WORLD/asiapc...ang/index.html 
http://www.youtube.com/watch?v=NTY5-O_GWVs

Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümitining Bayanati

-22 Qérindishimizning Xitaygha Qayturup Bérilgenliki Insaniyetke Qarshi Jinayet


Xitay mustemlikichilliri eziz wetinimiz Sherqiy Türkistanni bésiwalghan 60 yildin bériqi hayatimizni oylisaq, bu jeryanda insaniyet tarixida kemdin-kem körilidighan tiragédiyelerni bashtin kechürgenlikimiz ayan bolidu.Bu 60 yil Sherqiy Türkistan xelqining köz yashliri déngiz, qanliri derya bolup aqqan, qanche ming yilliq medeniyiti xaniweyran qilinghan, érqiy we kultural qirghinchiliqning qurbanigha aylanghan 60 yil boldi.Bu jeryanda qehriman, eqil-parasetlik, emgekchan Sherqiy Türkistan xelqi özlirining zulumgha bash egmeydighan, hörlük we musteqilliqqe telpünüp yashaydighan milliy iradisini toxtimay jariy qilip kelmekte.

Xitay tajawuzchilliri wetinimizni ishghal qiliwalghandin béri qattiq-yumshaq charilerning hemmini ishqa sélip, millitimizni tarix sehipisidin öchürüp tashlap, Ata mirasimiz Sherqiy Türkistanni özlirining menggülük téritoriyesige aylanduruwélish üchün tirishmaqta. Xitay basmichilliri xelqimizni milliy maaripi we yerlik örpi-adetliridin uzaqlashturup, nadan, bilimsiz, namrat we qalaq halette turushqa mejburlap, yer asti we yer üsti bayliqlirimizni bulang-talang qilip, tebiéy köpüyüshimizge we bir millet süpitide qed kötürüp turushimizgha dölet térorini ishqa sélip buzghunchiliq qiliwatidu.

Sherqiy Türkistan xelqi yoqarqi mustemlike yillirida öz milliy kimlikini, insaniy izzet-hörmitini qoghdap qélish we yoqarqidek adaletsizliklerning yamrap kétishining aldini élish meqsidide 500 qétimdin artuq chong-kichik qarshiliq körsitish herketlirini élip bérip, özlirining xelqara qanunlar teripidin himye qilinidighan heq hoquqlirini telep qilghan bolsimu her qétim Xitaylar teripidin qanliq basturulup kelmekte.

Bolupmu 2009-yili 7-Ayning 5-Küni Sherqiy Türkistanning bashbaliqi Ürümchide otturgha chiqqan tinch shekilde élip bérilghan Xeliq herkitining Xitaylar teripidin rehimsizlerche basturulishi, Xitay dölitining Sherqiy Türkistanda ishlewatqan érqiy we kultural qirghinchiliqining polattek pakiti süpitide, xelqara jamaetchilikning köz aldida turmaqta.


Xitaylar 2009-yili 7-Aydin hazirghiche, Sherqiy Türkistanning erkin dunya bilen bolghan her-türlük alaqisini üzüp tashlap, xelqimizni türkümlep qolgha élip, kolliktip ölüm we her türlük qamaq jazasigha höküm qilip, xelqimizni öz wetinide dozaq hayatini yashashqa mejburlimaqta.Zulum we tengsizlikke, adaletsizlik we kolliktip qirghingha duch kelgen xelq yurt-makanlirini tashlap her-terepke qéchishqa bashlidi.Ularning bir qismi yeni 22 kishi janlirini qutuldurup qélish meqsidide ikki ay ilgiri Vitnamgha andin Kambodjagha kélip, Birleshken Döletler Teshkilati musapirlar mehkimisidin siyasiy panaliq tiligen bolsimu, iltija waqtida qobul bolmighanliqi, Xitay hökümitining Kambodjagha siyasiy, iqtisadiy bésim ishlitishi we Xelqara küchlerning we démokirattik döletlerning mesilige jiddiy qarimighanliqi sewebidin Xitaygha qayturuldi.

Xitay Sherqiy Türkistanda yüz bergen „5-Iyul Sherqiy Türkistan Xelq Inqilawigha“ selbiy baha bérip, 50 minggha yéqin kishini naheq jazalighan, 5 minggha yéqin kishini her türlük yollar bilen qirip tashlighan weziyette, Kambodja hökümitining Xelqara qanunlarni közge ilmay, insanperwerlik qélipidin chiqip, heqqaniyet we erkinlik üchün tinch shekilde qarshi pikirini ipadiligen bolsimu, ölüm girdawigha qistap kélingen mesum we biguna Uyghurlarni Xitay hökümitige qayturup bérgenlik jinayiti üchün qattiq naraziliqimizni ipadileymiz.

Xitaylar Sherqiy Türkistanda séstimiliq we pilanliq shekilde Assimilatsiye we ériqiy qirghinchiliq jinyaitini ishlewatidu.Biz Kambodja hökümitining Xitayning Sherqiy Türkistanda insanliqqa qarshi élip bériwatqan jinayitige hemshirik bolghanliqidin ibaret bu qilmishini untup qalmaymiz we ularni qattiq eyipleymiz.

Biz Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümiti bolush süpitimiz bilen, BMT, Yawropa Ittipaqi we Gheriptiki démokirattik döletlerning jiddi herket qollunup, Kambodjaning bu jinayi qilmishini qattiq eyiplishini, Xitayning qayturup ketken qerindashlirimizgha we naheq türmilerde yétiwatqan qanche minglighan siyasiy tutqunlargha xalighanche ziyankeshlik qilishining aldini élish üchün her türlük yollar arqiliq izdinip, Sherqiy Türkistanda tajawuzchilar teripidin ishliniwatqan Insaniyetke qarshi qilmishlargha xatime bérish üchün tirishchanliq körsitishini telep qilimiz.


Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümiti

20.Dikabér 2009

Kambodzha Mezkur Dölette Panahlanghan 22 Neper Uyghurning 20 Nepirini Nomussizlarche Xitaygha Qayturup Berdi
Muxbirimiz Jüme
2009-12-19


Kambodzha dairiliri mezkur dölette panahlanghan 22 neper uyghurning 20 nepirini xitaygha qayturup berdi. Melum bolushiche, bu 22 neper uyghurning 2 nepiri qéchip ketkenliki uchun bu nöwetlik qayturulushtin saq qalghan.

Süret, ürümchide yüz bergen 5 - Iyul ténchliq namayishi Xitaylar teripidin qanliq basturulghandin kéyin, Yawropadiki uyghurlarning 2009-yili 7-Ayning 19-küni Gérmaniyening Kölin sheheride Xitay tajawuzchillirigha qarshi namayish qiliwatqan körünüshi.

Bu heqtiki xewerlerni kambodzha ichki ishlar ministirliqi delillidi. Fransiye agéntliqida körsitishiche, kambodzha ichki ishlar ministirliqi bayanatchisi khiéu sophak: " 20 neper uyghur shenbe küni kechte xitay ayropilani bilen xitaygha qayturuldi" dédi.

Kambodzha dairiliri jüme küni kechqurun, bu 20 neper uyghurni xitayning shangxey shehirige uchidighan ayropilan bilen xitaygha yolgha salidighanliqini bildürgen idi.

Halbuki, xelqara bésimlar we birleshken döletler teshkilati musapirlar ishxanisining arilishishi bilen, bu uyghurlar bügün (yerlik waqit) kechqurunghiche kambodzhada tutup turulghan.

Igilinishiche, bu bir türküm uyghurlar xitay hökümiti 5 - Iyul ürümchi namayishni qanliq basturghandin kéyin, xitayning öch élishi xaraktérlik qara - Qoyuq tutun qilish xewpidin qéchip, ayrim - Ayrim halda aldi bilen wétnamgha andin yoshurun yollar bilen kambodzhagha qéchip kelgen.

Bu uyghurlar ilgiri kéyin bolup 22 neperge yetken we birleshken döletler teshkilatning kambodzhada turushluq musapirlar ishxanisidin panahliq tiligen idi.

Ilgiri xitayning basturush siyasetliridin qéchip, bezi asiya döletlirige chiqqan bir qisim uyghurlarmu oxshash qismetke yoluqqan idi.

Bulardin 2000 - Yili népalgha qéchip chiqip birleshken dölet teshkilatidin panahliq tiligen shir éli we uning bir qisim hemrahliri xitaygha qayturup bérilgen. Kéyin xitay axbarati shirélining ölümge buyrulghanliqi we étip öltürülgenlikini xewer qilghan idi.

Buningdin bashqa pakistan dairiliri xitaygha qayturup bérip jazagha tartilghan uyghurlardin, ismail semet, memet toxti qatarliqlar bar.

Melum bolushiche, memet toxti2003 - Yili 18 yilliq qamaq jazasigha, ismail semet 2005 - Yili ölümge höküm qilinghan.

Uyghur kishilik teshkilatliri kambodzhadin xitaygha qayturup bérilgen bu uyghurlarningmu herxil tragédiyilik qismetlerge duch kélishi mumkinlikini ilgiri sürüshmekte.

Xitay hökümiti 5 - Iyul ürümchi namayishini zorawanliq heriket dep békitip buninggha alaqidar qaralghan 20 kishige ölüm jazasi bérip bularning 9 nepirige jaza ijra qilghan idi.

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/qisqa_xewerler/kambodzha-2-uyghur-12192009181119.html/story_main?encoding=latin