Wetendiki Köngülsiz Xatirilirimni Siler Bilen Ortaqlishishni Xalaymen
Muxbirimiz Gülchéhre

2009-12-03

Yillardin buyan öz wetinidin uzaq chetellerde oqup, xizmet qilip we yaki yashap turup qalghan bezi uyghurlarning sherqiy türkisatgha qilghan weten ziyariti, del - 5 Iyul weqesining aldi ‏- Keynige toghra kélip qalghan.

Youtube.com Din élindi.

Süret, 7 - Iyul ayallar namayishi jeryanida özining tutulup kétishi hetta ölüp kétish éhtimalliqi bar bolghan sharaitta xitay qoralliq saqchiliridin eymenmestin, ulargha öz nepritini ipadilewatqan uyghur qizining körünüshliridin biri.

Ularning beziliri wetendiki köngülsiz ziyaritini axirlashturup turushluq döletlirige qaytqandin kéyin, wetende körgen xorluq, xelqning elemlirige chidimay özlikidin radiomizgha téléfon qilip, uyghur élining weziyiti heqqide qimmetlik uchurlarni yetküzmekte.

Wetendin ayrilip 10 yillardin kéyin, yawropadin sherqiy türkistandiki yurtigha ziyaretke barghan, ismini ashkarilashni xalimighan bir xanim wetende körgen, anglighan hemde hés qilghanlirini biz bilen ortaqlishishni arzu qilip biz bilen alaqilashti.

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/wetendiki-kongulsizlikler-12032009204219.html?encoding=latin

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

Stifén Xarpérning Xitay Ziyaritide Bezi Nazuk Mesililer Otturigha Qoyuldi

Muxbirimiz Erkin
2009-12-03

Xitayda ziyarettiki kanada bash ministiri stifén xarpér peyshenbe küni xitay dölet reisi xu jingtaw we bash ministir wén jyabawlar körüshüp, ikki dölet munaswitige dair nurghun mesililerde söhbet élip barghan.


Ikki dölet rehberlirining söhbitidin kéyin élan qilinghan melumatlardin melum bolushiche, stifén xarpér xitay rehberlirining aldigha höseyin jélil mesilisini qoyghan.

Iqtisad we soda kanada bash ministiri stifén xarpérning 4 künlik xitay ziyaritining küntertipidiki eng nigizlik mesilidur. Kanada bilen xitay peyshenbe küni hawa kilimat özgirishi, méniral bayliqlarni échishni öz ichige alghan bir yürüsh mesililerde bir qatar kélishimlerni imzalidi. Bu kélishimler kanadaning kyubék ölkisidiki montriyalda yéngi xitay konsulxanisi échish, kanadagha aldinqi qatardiki sayahet döletlik orni bérish qatarliqlarni öz ichige alidiken.

Stifén xarpér ziyaritining 2 ‏- Küni xitay dölet reisi xu jintaw we bash ministiri wén jyabaw bilen körüshüp, "xitay‏ - Kanada hemkarliqining kélechiki daghdam" ikenlikini ilgiri sürgen. Wén jyabaw bolsa tereplerning "énirgiye, muhit sahesidiki hemkarliqni kücheytishke kélishkenliki"ni bildürgen. Lékin bu tereplerning kanada - Xitay arisida bir mezgillik soghuqchiliqni keltürüp chiqarghan bezi nazuk mesililerdiki ixtilapi yéshildi, dégenlik emes idi.

Kanada - Xitay arisida nazuk mesililerdiki bu ixtilap stifén xarpérning 5 yildin béri xitayni ziyaret qilishigha tosalghu bolup kelgen. Xitay bash ministiri wén jyabaw peyshenbe küni stifén xarpér bilen ötküzgen birleshme axbarat élan qilish yighinida xarpérning hazirgha qeder xitayni ziyaret qilip baqmighanliqini tenqidlep, "bu kéchikken bir ziyaret" dégen. U, "bu sizning junggoda élip barghan tunji sepiringiz shundaqla yéqinqi 5 yildin buyan ikki dölet bash ministirlirining tunji uchrishishidur. 5 Yil junggo - Kanada munasiwitige nisbeten bek uzun waqit. Shunga bezi metbuatlar éytqandek bu kéchikken ziyarettur."

Wén jyabawning bu sözi kanadada zor ghulghula qozghap, kanada metbuatlirining bügünki xewerliride keng yer aldi. Bu heqtiki xewerlerde wén jyabawning sözi stifén xarpérni köpchilik aldida ashkara tenqidligenlik, dep muhakime qilinghan.

Lékin stifén xarpér wén jyabawgha töwendiki sözler bilen jawab bergen. U " men bash ministirning 5 yil nahayiti uzun waqit dégen sözige qoshulimen. Shuning bilen birge, sizni we reis xu jintawni dölitimizde kütüwalghinmizgha 5 yil bolup qaldi. Men bizning bu muhim dewr bölgüch ish ‏- Izlirimizni ilgiri sürüshni ümid qilimen. Aldimizdiki munasiwitimizning xatire künliride sizning we reis xu jintawning kanadani ziyaret qilish pursiti bar, dep qaraymen" dégen.

Kanada - Xitay bash ministirlirining öz ‏- Ara ziyaretlirining kéchikishide ikki dölet arisida ixtilaptiki bezi nazuk mesililerning roli bar idi. Ixtilaptiki bu mesililerning biri yüenxua shirkitining mudiri ley changshing dilosi we uyghur kanada puqrasi hüseyin jélil mesilisidur. Kanada kanwest axbarat agéntliqi mezkur ziyaret toghrisidiki bir xewiride, stifén xarpérning xitay rehberlirining aldigha hüseyin jélil mesilisini otturigha qoyghanliqini bildürgen.

Stifén xarpér muxbirlargha bergen mezkur mesile heqqidiki melumatida, "men, biz omumyüzlik köngül bölidighan bezi mesililerni we bezi konkrét dilolarni otturigha qoydum. Mesililerni otturigha qoyghanda, meyli bu mesile siler qizitip daim talash ‏- Tartish qilidighan konkrét dilolar yaki tibet mesilisige oxshash keng dairilik mesililer bolsun, bu mesililerni daim dostane we xitayning zémin pütünlikige hörmet qilish asasida otturigha qoyushqa diqqet qilish kérek," dégen.

Lékin kanada uyghur jemiyitining reisi ruqiye turdush xanim, nöwettiki shert ‏- Sharait astida stifén xarpérning kishilik hoquqni otturigha qoyup, ijabiy netije qazinalaydighanliqigha guman bilen qaraydighanliqini bildürdi.

Xitay hüseyin jélilning kanada puqraliqini inkar qilip, kanada emeldarlirining uning bilen körüshüsh telipini üzlüksiz ret qilip kelgen idi. Xitay hökümiti peyshenbe küni élan qilghan mezkur mesile heqqidiki bayanatida xitay dairilirining mezkur mesilidiki meydanida özgirish bolmighanliqini yene bir qétim tekitligen.

Xitay tashqiy ishlar ministirliqining bayanatchisi chin gang bu heqtiki bayanatida ":hüsenjan junggo puqrasi, u kanada puqrasi emes. Hüsenjan térrorchi teshkilat sherqiy türkistan islam partiyisining ezasi. Sherqiy türkistan islam partiyisi bolsa b d t xewpsizlik kéngishi 1276 ‏- Imbargo komitétining tizimlikidiki térrorchi teshkilattur. Junggo hökümitining hüsenjanni sotlishi pütünley junggoning igilik hoquqi dairisidiki mesile" dep qaraydighanliqini ilgiri sürgen.

Stifén xarpér xitaygha seper qilish aldida, memliket ichidiki ammiwi teshkilatlar, kanada parlaméntidiki kishilik hoquqni qollaydighan ezalar we kanada uyghur jemiyitige oxshash ammiwi guruhlar we shexslerning xitay rehberlirining aldigha kishilik hoquqni otturigha qoyush toghrisidiki bésimigha duch kelgen idi.

Kanada bilen xitayning kishilik hoquq mesilisige tutqan meydanidiki perqler ikki dölet rehberlirining qoshma bayanatida alahide tekitlengen bolup, bayanatning buninggha dair 14 ‏- Maddisida mundaq deydu" :her ikki terep oxshash bolmighan tarix we dölet ehwalidiki perqler kishilik hoquqqa oxshash mesililerde oxshimighan qarashlarni shekillendüridighanliqini étirap qilidu. Ikki terep birdek barawerlik we öz ‏- Ara hörmet qilish asasida kishilik hoquq dialogi we pikir almashturushni kücheytip, xelqara kishilik hoquq nizami asasida kishilik hoquqni qoghdash we ilgiri sürüshke qoshulidu."


Menbe: http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/xitay-kanada-munasiwiti-mesililer-12032009204210.html?encoding=latin

Xelqara Jamaet We DUQ 5 Uyghurning Ölümge Buyrulghanliqigha Qattiq Naraziliq Bildürdi
Muxbirimiz Eqide
2009-12-03

Xitay axbarat wasitiliri ürümchi sheherlik ottura xeliq sot mehkimisining 5 ‏- Iyul ürümchi weqeside adem öltürüsh jinayiti sadir qilghan dégen höküm bilen 5 kishige ölüm jazasi 2 kishige muddetsiz qamaq jazasi bergenlikini bildürdi.

english.cctv.com Din élindi.

Süret, xitay 3 - Dékabir küni ölüm jazasi, muddetsiz we muddetlik qamaq jazalirini bergen uyghurning ürümchidiki xitay sot mekkimisidiki körünüshliridin biri.

Bu munasiwet bilen xelqara kechürüm teshkilati we merkizi gérmaniyidiki dunya uyghur qurultiyi naraziliq bildürüp bayanat élan qildi.

Xitay hökümiti 12 ‏- Öktebir küni 6 neper uyghurgha ölüm jazasi ijra qilip uzun ötmey, 3 ‏- Dékabir küni ürümchi sheherlik ottura xelq sot mehkimisi yene, 5 ‏- Iyul küni ürümchide yüz bergen tinchliq namayishigha qatnashqan 5 kishige "qesten adem öltürüsh, yarilandurush, ot qoyush jinayiti sadir qilghan" dégen eyiblesh bilen ölüm jazasi höküm qilghanliqini élan qildi.

Xitay axbarat wastilirining bu heqtiki xewiride, memetéli islam, memettursun hélim, memetéli abdukérim qatarliq 5 kishige ölüm jazasi, 2 kishige müdetsiz qamaq jazasi, 6 kishige ayrim - Ayrim 10 yildin 20 yilghiche müdetlik qamaq jazasi höküm qilinghanliqi, ölüm jazasi bérilgen 5 kishining 5 ‏- Iyul küni ürümchide qoralliq saqchi xadimi we gunahsiz ammini öltürüsh, ot qoyush jinayetliri ishligenliki, muddetsiz we müddetlik qamaq jazsi bérilgen 8 kishiningmu shu küni oxshash bolmighan derijide zorawanliq heriketliri sadir qilghanliqi bayan qilinghan.

B b s agéntliqining xewer qilishiche, xelqara kechürüm teshkilati 3 ‏- Dékabir küni xitayning 5 neper uyghurgha ölüm jazasi bergenliki munasiwiti bilen jiddiy bayanat élan qilip, xitayning öz qanunlirigha asasen, her qandaq ölüm jazasini choqum yuqiri derijilik sotta körüp chiqishi kéreklikini, uyghurlargha bérilgen ölüm jazasini adilliq bilen bir terep qilishini telep qildi.

Dunya uyghur qurultyi 12 ‏- Öktebir küni xitay hökümitining 6 uyghurni ölümge höküm qilghanliqini qanunsizliq we wehshilik dep eyiblep, birleshken döletler teshkilati, yawrupa parlaménti, islam konfiransi teshkilati, barliq démokratik döletler we xelqara kishilik hoquq teshkilatlirini uyghurlar üstidin élip bériliwatqan heqsiz qirghinchiliqlargha jiddiy arilishishqa, jaza hökümini kütüp yétiwatqan yene nurghunlighan uyghurlarni ölüm xewpidin qutuldurup élishiqa, xitay hökümitige bésim ishlitip, sherqiy türkistanda dawam qiliwatqan qattiq basturush weziyitige xatime bérish üchün sükütni buzushqa chaqirghan idi.

3 ‏- Dékabir küni yene 5 neper uyghurning ölümge bashqa 8 kishining oxshimighan éghir jazalargha tartilip sot qilinghanliqi, dunya uyghur qurultiyining yene bir qétim qattiq naraziliq bildürüshige yol achmaqta.

Dunya uyghur qurultiyining bash katipi dolqun eysa ependi, dunya uyghur qurultiyining dunya jamaetchilikini yene bir qétim xitay hökümitining özlüksiz dawamlashturuwatqan qirghinchiliqini qetiy toxtitish üchün tedbir élishqa chaqiridighanliqini bildürdi.

Dunya uyghur qurultiyi ilgiriki bayanatida, xitay hökümitining uyghurlargha qaratqan siyasiy zulimigha süküt qilish, téximu köp bigunah kishilerning ölümige seweb bolidighanliqini otturigha qoyup, dunya döletlirining bu xil passip pozitsiyisi tüpeyli xitayning xalighanche öltürüsh we qolgha élishqa oxshash zorawnliq heriketlirini teptartmastin élip bériwatqanliqini, barliq heq - Hoquqliridin mehrum qilinghan uyghur xelqining adalet dunyasining yardimige muhtaj ikenlikini bildürgen idi.

5 ‏- Iyul ürümchi weqesi yüz bergende, weqege shahid kishiler radiomizda köp qétim öz közi bilen bilen körgen we anglighan ehwallarni anglatqan bolup, weqede qoraliq saqchi qisimliri we xitay puqraliri teripidin öltürülgen uyghurlar sanining nahayiti köp ikenliki, jinayet sadir qilghan xitaylar tégishlik jazagha tartilmay, eksiche uyghurlarning jinayet böhtanliri bilen eyiblinip sot hökümige uchrawatqanliqini ashkarilighan idi. 5 ‏- Iyul ürümchi weqesi munasiwiti bilen hazirgha qeder 16 uyghur we 1 xitay ölüm jazasigha höküm qilindi.

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/xelqara-jamaet-duq-inkasi-12032009204206.html?encoding=latin

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

DOĞU TÜRKİSTAN SÜRGÜN HÜKÜMETİ

DOĞU TÜRKİSTAN’DA 5 UYGUR İDAM EDİLDİ

-Çin’de İdam Edilen Uygurların Ailelerinden Kurşun Vergisi Talep Ediliyor

2009 yılı 5 Temmuz günü başlayan ve yüzlerce kişinin ölümüyle sonuçlanan olaylara katıldıkları gerekçesiyle bugün (3 Aralık günü) 2 Uygur’un ömür boyu hapis cezasına çarptırılmaları, 5 Uygur’un ise idam edilmiş olmaları, Pekin’in adalet anlayışını ortaya koymaktadır.

Sincan Uygur Özerk Bölgesi olarak adlandırılan Doğu Türkistan’ın başkenti Urumçi’de meydana gelen olayların ardından bugüne kadar 26 Uygur Türkü idam edilmiştir. İdam edilen Çinli sayısı ise sadece bir kişidir. Bu durum, Pekin yönetiminin azınlık politikasının iflas ettiğinin göstergesidir.

Olayın ilginç olan boyutu; idam cezaları verilen kişilerin ne zaman infaz edildikleri konusunda kamuoyunun bilgilendirilmemiş olmasıdır. İdama mahkûm edilenlerin aileleri dahi infazdan haberdar edilmemekte hatta enselerine kurşun sıkılarak infazın gerçekleştirilmesi sonucu, şahısların aileleri dahi “kurşun vergisi” adı altında para cezasına mahkûm edilmektedirler.

Demokratik haklarını talep etmek amacıyla masumane şekilde yürüyüşe geçen Doğu Türkistanlıları katledenler için bir kovuşturma yapılmadığı gibi, olayların başlamasına neden olan Hanları=Çinlileri (bir kişi hariç) cezalandırılmayan Pekin Yönetimi, Doğu Türkistan’da estirdiği “devlet terörü”ne son vermelidir.

Birleşmiş Milletler, AGİT, İslam Konferansı, Avrupa Birliği gibi uluslararası örgütler, Doğu Türkistan’da devam eden insan hakları ihlallerinin, yargısız infazların durdurulması yönünde girişimde bulunmalıdırlar. 04.12.2009



Başbakan: İsmail CENGİZ

DOĞU TÜRKİSTAN SÜRGÜN HÜKÜMETİ

Islamgha Kirgen Amérikiliq Yash Zakarining Bayanliri

Muxbirimiz Eqide
2009-12-02

Melumatlargha qarighanda, amérika qoshma shitatlirida musulmanlarning 7 milyongha yétidighanliqi qiyas qilinmaqta. Musulmanlarning köpinchisi amérikigha musulman döletliridin kelgen, ularning amérikida tughulghan perzentliri shuningdek din özgertip islam dinini qobul qilghan kishilerdin teshkil tapqan.


Islam dinini qobul qilghanlar arisida meshhur kishilermu bar bolup, ular dangliq waskitbolchi kerim abduljappar, boksyurchi muhemmed ali we mayk tayson shuningdek konggirismen kit éllison qatarliq kishiler. Bügün biz amérika awazi radiosi we bashqa metbuatlarda alahide tonushturulghan islam dinini qobul qilghan amérikiliq yash zakari west heqqide melumat bérimiz.

Islam dinini qobul qilip musulman bolghan amérikiliqlarning éniq sani melum emes, emma amérika islam alaqe kéngishining melumatlirigha qarighanda 2001 ‏- Yili 11 ‏- Séntebir weqeliridin kéyin 34 minggha yéqin amérikiliq islam dinini qobul qilghan.

23 Yashliq zakari west özining 11 ‏- Séntebir weqesi yüz bergendin kéyin, islam dinini qobul qilghanliqini, ötken yili rojistiwa bayrimida chérkawgha bérishning ornigha meschitke bérip shahadet éytqanliqini bildürdi.

Zakari amérika awazi radiosining ziyaritini qobul qilghanda mundaq deydu: " dinlar heqqide mektepte we unéwirsitétta ders alghinimda islam heqqide yéterlik melumat aldim diyelmeymen. U chaghda kallamda köp soallargha jawab tapalmighan idim, rojistiwa bayrimi harpisida quranni sétip élip oqup chiqtim we kallamda tughulghan barche soallarning jawabini taptim."

Zakari baliliq dewride chérkawda 5 yil xizmet qilghan bolup, u ":gerche men shunche uzun chérkaw ichide yürgen bolsammu, emma men popning méning ismimni birer qétim chaqirip baqqanliqini esliyelmeymen, emma meschittikiler méni qizghin kütüwaldi," deydu.

Zakari islam dinini qobul qilghan tunji künini xatirilep mundaq deydu: "meschitke bérip din özgertishke qarar qilghan küni, wujudumda bir xil özgirish peyda bolghan idi, ata ‏- Anamgha qeyerge kétiwatqanliqimni we bu chong qararimni éytmidim, musulmanlar méni qandaq kütüwalar? birer térrorchi guruppilargha yoluqup qalsam qandaq qilimen dégen soallar méni qiynaytti. Uning üstige birermu musulman dostum yoq idi, héchkim bilen shu künge qeder islam dini heqqide söhbetliship baqmighan idim."

Zakarining shahadet éytishigha guwahliq bergen imam moxamed mejid mundaq deydu: "katolik ailisdin kélip chiqqan aq tenlik amérikiliqni körüp heyran qaldim, zak körünishidinla musulmangha oxshimaytti, shunga méning diqqitimni alahide özige tartti. Biraq könglüm aram tapti, chünki zakarining ata ‏- Anisi uning qararigha qarshi chiqmidi. Ular hem meschitke kélishti, anisi merkizimizdiki islam heqqide bérilgen derslerge qatnashti, shundaq qilip künlerning ötüshi bilen zarkarining imani kündin - Künge küchiyishke bashlidi."

Meschittikilerning éytishiche, zakari 5 waq namazni waqtida oqup, meschitke köp kélip, islam eqidilirini ügengen, u tunji qétimliq ramizan éyida rozini bir künmu kam qaldurmay toluq tutqan bolup, meschittiki jamaet uninggha hörmet bildürüp, méhmangha chaqirip uning bilen yéqin dost bolushqan.

Zakari, bolsa: "men amérikida bundaq ajayip insanlarning barliqini bilmey yürüptikenmen, ular shundaq méhriban kishiler iken, men tolimu heyran qaldim," deydu.

Zak washington shitatigha yéqin bir jayda ata ‏- Anisi bilen birge yashaydu, uning xaniside islam heqqidiki kitablar we quran bar, u öy ichide sherq musulmanlirining uzun libasini kiyip yuruydu.

Uning anisi, méri én west, "men oghlumning qararigha alahide hörmet bildürimen, kichik chéghimda ata ‏- Anam, men xalimighan ishlarni manga mejburiy qobul qildurushqa tirishatti. Emma men perzentlirimge bundaq muamile qilmaymen, oghlumning her bir ishida uni qollap quwetlep kelgenmen, beziler manga bu ötkünchi bir qiziqish, kéyin ötüp kétidu, u choqum qararini özgertidu déyishti, biraq men buningdin endishe qilmidim. Toghra, zakning tashqi körünüshi, özini tutushi bashqilargha yaqmasliqi mumkin, lékin hemme ademning könglini alghili bolmaydu, eger bu ishlarni oghlum iman yolida qiliwatqan bolsa, buninggha men héchqandaq qarshiliq körsetmeymen" deydu.

Zakari islamni qobul qilghan kishiler bilen tonushup dostlashqan bolup, 2001 ‏- Yili 11 ‏- Séntebir weqesidin kéyin musulman bolghan bilal abdusabur isimlik qara tenlik yash yigit, zakari meschitte kelime keltürgen küni uning bilen tonushqan.

Bilal abdusabur, zakari heqqide toxtilip mundaq deydu: "zakning ata ‏- Anisi bilen bolghan munasiwitige qarap, uninggha hewes qilimen. Musulman bolghinimgha 8 yil boldi, ailem hazirgha qeder mendin narazi, anam manga daim, sen hayatingda eng chong xatagha yol qoydung deydu, öyde héchqachan din toghriliq gepleshmeymiz, men térrorluq hujumlardin kéyin islam heqqide köprek bilim ishlish üchün izdendim. Térrorluq heriketlerning aldini alghum keldi, quranni ögendim, insaniyet dunyasigha ziyan élip kélishning nahayiti chong gunah ikenlikini tonudum."

Zakari west islam heqqidiki bilimlerni téximu köp öginish üchün tirishchanliq körsetmekte hemde meschitte her xil ishlargha yardemliship, köpchilikning yaxshi bahasigha we hörmitige sazawer bolmaqta. Zakari téximu köp musulmanlar bilen tonushush üchün bu yilliq qurban héytni jenubiy karolayna shitatida istiqamet qiliwatqan sofiylar bilen birge ötküzgen.


http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/islamgha-kirgen-amerikiliq-12022009183856.html/story_main?encoding=latin
Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

Yawrupa Sherqiytürkistan Birligi Gérmaniyede Qurban Héytliq Chay Berdi 

Qurban Heyit, Sherqiy Turkistan xelqining ming yildin buyan iptixar we söyünüsh bilen tebriklep kelgen diniy we milli bayrimi. Mushu mubarek kün munasiwiti bilen,Yawrupa Sherqiytürkistan Birligi Teshkilati München shehiride 29 –Noyabir kuüni Gérmaniyede yashawatqan Sherqiytürkistanliq qérindashlirimizning mubarek bayrimini tebiriklep qoy soyup chay berdi.

Bu künde Gérmaniyening München shehiri we bashqa sheherliride yashawatqan Uyghur qérindashlirimizdin 500 ge yéqin chong-kichik méhmanlar ozlirining héyitliq kiyimlirini kiyiship, héytliq hazirlighan yimekliklirini köturüshüp paaliyetke qatnashti.

Wetendashlirimiz bir-biri bilen nahayiti qizghin, dostane, qérindashliq méhirliri bilen quchaqliship bayramni mubarekleshti.

Paaliyet bashlinishtin burun Sherqitürkistan Dölet Marishi orundaldi. Andin teshkilat rehperliri birdek söz qilip “Weten ichi we sirtidiki barliq Sherqiytürkistanliq qérindashlirimizning Qurban héytini musibet tuyghusi ichide qutluqlash bilen birge, Shao guan we Ürümqi qirghinchiliqi tüpeylidin hayatidin ayrilghan, shundaqla öz millitining hörlüki, erkinliki we shan-sheripi üchün janlirini qurban qilghan barliq shéhitlirimizning ayile – tawabatliridin semiymi hal soraydighanlighini we ulargha janabi allahtin sewir-taqet tileydighanlighini bildurushti hem "Qehriman shéhitlirimiz nur ichide yatqay!",  "Janabi Allah ushbu mubarek künde, Xitay zindanlirida iskenje köriwatqan qérindashlirimizning azabini yenggil qilghay!”dep dua qildi.

Ular yene  lédirimiz Rabiye Qader xanimning mushu héytlardimu seper üstide, millet ghémide, weten derdide ikenligini, esli Rabiye aniningmu bizge oxshash heytlarda ailidikiliri bilen birge jem bolushqa, türme hayatida koldin ketken pursetlerni balliri bilen birge jem bolup toluklishigha heqqi barliqini, lékin weten, millet ghémi xanimni yene hemmini untuldurup, uzun yollar, japaliq seper qiliwatqanliqini tilgha élishti. Ular yene Animizning weten-millet yolidiki  charchimas rohigha aprin oqudi we uninggha uzun omur, salametlik tilidi.

Paaliyet dawamida, Yawrupa Parlamitining Uyghurlar toghrisida maqullanghan qarari alqishlandi. Kichik, omaq perzentlirimizning orunlighan shox, nepis usulliri, usul sinipidiki guzel latapetlik qizlirimiz, oghullirimizning héyt jamaitge heytliq sowgha qilghan nepis, lerzan usulliri, naxshiliri paaliyetni teximu janlandurwetti. Bolupmu Münchendiki meshrep yashlirining 11 yashtin towen perzentlirimizge atap teyarlighan heytlighi kichik, omaq perzentlirimizni teximu xoshal qiliwetti.

Balilarning bes-beste ochirette turup heytliq pullarni balduraraq éliwelish üchün teqaza bolushliri nahayiti qiziqarliq boldi. Jamaet nahayiti qizghin keypiyat ichide uzun yollardin kelgenlerni uzutup oylirige qaytishti.

Dunya Uyghur Qurultiyi Teshwiqat Merkizi

2009-yili 12-ayning 30-kuni.

Uyghurlarning Türk Medeniyitige Qoshqan Töhpiliri

Muxbirimiz Ömerjan Toxti

2009-12-02

Uyghurlarning türk qemliri ichide eng medeniyetlik we eng ilghan bir xelq bolghanliqini pütün türk aymaqliri birdek étirap qilmaqta. Uyghurlarning dunya tarixida tunji bolup tash metbe we qeghez yasash téxnikisini ijat qilghanliqi, özlirige xas yéziq we élipbeni tunji bolup meydangha chiqarghanliqi, ereb - Islam atalghulirini tunji bolup uyghur tiligha terjime qilip qollanghanliqi buning misalidur.

Türkiyining aq déngiz uniwérsitéti türk tili bölümining ustazi dotsént doktor yüsüp tepeli bizning bu heqtiki söhbitimizni qobul qilghan idi.

Dotsént doktor yüsüp tepeli bilen söhbet

Dotsént doktor yüsüp tepeli özini tonushturghandin kéyin mundaq dédi:" türkler hunlardin bashlap dunya medeniyitige zor töhpilerni qoshqan bir millet. Zamanimizda bu millet herxil isimlar astida dunyaning her qaysi jaylirida, bezisi dölet we bezisi aptonomiye sheklide yashap kelmekte. Hazir dunyada qirghiz, qazaq, azeri, türkmen, türk, özbek, uyghur dep atalghan türk aymaqlirining öz waqtidiki til yéziqliri köktürk we uyghur élipbesi idi. Köktürk yéziqliri köktürk élipbesi bilen yézilghan we tashqa oyulghan idi. U waqitlarning diniy étiqadigha köre, birla tengrige yeni kök tengrige étiqa qilish asasida idi. Bu waqitlar miladiye 5 - Esir bilen 8 - Esir arisini körsitidu."

Uyghurlar türkche sözlerni yasashta birinchi xelqtur

Dotsént doktor yüsüp tepeli uyghur dölitining alahidiliki heqqide mundaq dédi:" uyghur döliti dewri hem din , hem élipbe özgirish dewri hésablinidu. Bu dewr tarixlarda uyghur dewri dep atilidu. Buddisler dewridiki uyghurlarning yéziqliri hem köktürk élipbeside hem uyghur élipbeside yézilip tashqa oyulghan idi. Qedimqi uyghur dewrige ait wesiqilerni oqup chüshinish alahide zor bilim telep qilidu, hazirghiche qilinghan terjimilerde köp xataliqlar körülüp keldi. Uyghur wesiqilirining bir qismi ikkinchi dunya urushidin kéyin tépildi. Qedimqi uyghur wesiqilirini bilim dunyasigha toluq tonutup, otturigha chiqirish, büyük bir uyghur sözlüki we uyghur grammatikisining chiqirilishi türklerning tarixtiki bu chong özgirishlerni qandaq emelge ashurghanliqini bilishimiz üchün nahayiti muhimdur. Chünki buddizm, xristian, mani dinlirigha ait kitablarning chörisige bérilgen türkche izahatlar uyghurlar öz waqtida yasighan yéngi türkche sözlernimu öz ichige alghan. Uyghurlar yéngi türkche sözlerni yasashta pütün türk aymaqlirigha ülge bolghan idi."

Türklerning islamiyet bilen tiz masliship kétishide uyghurlarning töhpisi zor bolghan

Dotsént doktor yüsüp tepeli yene mundaq dédi:" türklerning islamiyetni qobul qilishida we bu yéngi din bilen tizla masliship kétishide uyghurlarning töhpisi zor bolghan. Chünki uyghur dewrini bashtin kechürmigen bolsaq, islamiyet bilen mundaq tiz shekilde masliship kételishimiz qiyin idi. Terjime bilimi uyghurlar dewride otturigha chiqqan bolup, uyghurlar islam dinining telimatlirini we erebche atalghularni türkchige aylandurup chüshendürgen yigane xelqtur. Uyghurlarning bu türkche terjimiliri pütün türk dunyasigha tarqighan we hemmisi qollinishqa bashlighan idi. Anadolu etrapida yunus hemrahqa oxshighan alimlarning eserliridin uyghurlar öz waqtida yasighan türkche sözler we terjimilerni bayqighili bolidu. Mesilen: "allah" sözining ornigha" tengri", namaz sözining ornigha yükünush meniside" yükünch", "qadir" sözining ornigha "ugan" dégen türkche sözlerni qollanghangha oxshash. Uyghurlar öz dewride yasighan türkche sözler we terjimilerning köpliri untulup kitilgen bolsimu, yene bezisi hazirmu dawam qilmaqta. Uyghurlarning türk medeniyitige qoshqan töhpiliri yuqiriqilar bilen cheklinip qalmaydu. Bu mawzuda köprek izdinidighan bolsaq, uyghurlarning nurghun töhpilirini otturigha chiqiralishimizda shek yoq."

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/uyghur-turk-medeniyiti-12022009183837.html/story_main?encoding=latin

Xitay Uyghur Élining Muqimliqi Qoghdash Üchün Jemiyettin Yene Keng Kölemde Saqchi Qobul Qilmaqchi
Muxbirimiz Gülchéhre
2009-12-02

Xitay dairiliri 5 - Iyul weqesidin kéyin uyghur élining muqimliqini bahane qilghan saqchi hem bixeterlikke mesul kadir qobul qilish, yötkep ishlitishni jiddiyleshtürgen idi. Ashkarilinishiche, xitay merkizi hökümitining mexsus yolyoruqigha asasen, dairiler yene jemiyettin 1500 neper alahide saqchi xadim qobul qilmaqchi bolup, tizimlash ishliri 1 - Dékabir bashlanghan.

AFP Photo

Süret, 4 - Awghust küni, xitay hökümiti ürümchide yéngidin achqan 3 saqchi tarmaq édarisigha yéngidin ishqa élinghan 500 uyghur saqchisining yéki ish örnigha ishqa chüshken körünüshliridin biri bolup, bu xitay hökümitining ürümchidiki yaqa yurtlardin kelgen nopuslarni tizginlesh üchün qolliniwatqan tedbirlirining biri iken.

Yéngi qobul qilinidighan bu saqchilar mexsus uyghur élining muqimliqini saqlash wezipisi üchün jaylargha teqsim qilinidiken. Xitay hökümitining uyghur élide élip bériwatqan bu xil saqchi hem bixeterlik xadimlirini köpeytish hem yötkesh istratégiyisining qandaq yosunda élip bériliwatqanliqi heqqide teyyarlighan melumatimiz diqqtinglarda bolghay.

Shinxua torining xewiridin ashkarilinishiche, uyghur élidiki xitay jamaet xewpsizlikining 2009 - Yilliq jemiyettin saqchi xadim qobul qilishqa tizimlitish ishliri, 1 - Dékabir resmiy bashlanghan. Tizimlash 5 - Dikabirghiche dawamlishidighan bolup, dairiler kéler yili 25 - Yanwarghiche jemiy 1500 alahide saqchi xadimni qobul qilip bolushni pilanlighan.

Jemiyettin qobul qilinidighan bu saqchi xadimlar uyghur élidiki saqchi mektepliride alahide terbiyilengendin kéyin, uyghur élining her qaysi jaylirida muqimliqni qoghdash wezipisige qoyulup bir tutash bashqurulidiken. Bu qétim uyghur élige keng kölemlik saqchi qobul qilish xitay merkizi hökümitining qarari boyiche élip bérilmaqta iken. 5 - Iyul weqesi yüz bergendin buyan xitay dairiliri jemiyettin muqimliq qoghdash xadimliri, saqchi we kadirlarni qobul qilish ishlirini toxtatmay dawam qilmaqta.

Xitay merkizi hökümitining buyruqi bilen 5 - Iyuldin bashlap öktebirgiche ürümchini tinjitish üchün kirgüzgen, qoralliq xitay saqchi hem eskerlirining sani 130 mingdin ashqan.

Xitayning her qaysi ölke we sheherliridin yene 5000 neper alahide saqchi xadim ürümchige muqimliq wezipisi üchün yötkelgen. Buning ichide xitaydiki "qara yilpiz" atalghan térrorluqqa qarshi dangliq qoralliq alahide etret qismining 400 neper alahide saqchisimu béyjingdin jiddiy halda ürümchige yötkep kélingen.

Mexsus bixeterlik hem saqchi dairiliridin bashqa, uyghur élining her qaysi derijilik memuriy orunliridinmu 500 neper kishi siyasiy muqimliq xizmiti wezipisi öteshke teyinlinip besh guruppigha bölünüp uyghur élining asasiy qatlamlirigha chüshürülgen. Bu xadimlarni wezipige bölgende jenuptin kelgenlerni shimaldiki asasiy qatlamlargha, shimaldin qobul qilinghanlarni jenubi asasiy qatlamlargha bölüp orunlashturghan.

Xitay xewer torlirida bérilgen xewerlerdin ashkarilinishiche, 5 - Iyul weqesige ulinip yüz bergen yingne weqesidin kéyin,ürümchide xitay köchmenlerning keng kölemlik naraziliq namayishi netijiside, xitay hökümiti ürümchi shehirining partkom sikrétari li ji we yene jamaet xewpsizlik nazaritining mesulinimu wezipisidin qaldurghan idi.

Bu wezipilerge jenubiy uyghur élide muqimliqqa mesul bolup uzun yil ishligenlerni almashturup qoyghan. Ürümchi özidila uyghur aptonom rayonluq partkom dairiliri yene 5730 neper kadir, siyasiy xizmet ishligüchi qilip teyinlinip ikki yüz minggha yéqin aililerge xizmet ishleshke kirgüzgen.

Öktebirning aldida ürümchi dairiliri yene 600 neper az sanliq millet memuriy kadirlarni siyasiy muqimliq, milletler ittipaqliqi qoghdash xadimliri namida tallap terbiyilep, ürümchi sheher ahalilirige bölgünchilikke qarshi siyasiy teshwiqat terbiyisini bashliwetken. Hazirghiche ürümchi dairilirining aililerge kirip terbiye élip bérish üchün teyinligen mushu xildiki az sanliq millet muqimliq saqlash mexsus xadimlirining sani 1500 ge yetken.

Xitay dairilirining ‏5 - Iyul weqesidin kéyin uyghur élide yenimu jiddiyleshtürgen bu xil muqimliq isitratégiyisi, uyghur paaliyetchilirining közitishi astida bolup, bu heqte dunya uyghur qurultiyining bayanatchisi dilshat rishit bügünki ziyaritimizde, "xitay hökümitining kadirlarni yötkep ishlitish, köpeytip qobul qilishigha oxshash ezeldin dawam qilip kéliwatqan isitratégiyisi, uyghurlargha ishenmeslikini ashkarilaydu shundaqla uyghurlarni öz ichide bir ‏- Birigimu ishenmes qilip ziddiyetke sélishni meqset qilghan" dégendek mulahizilerni otturigha qoydi.

Xitay xelq torining xewiridin ashkarilinishiche, xitay dairilirining 5 - Iyul weqesidin kéyin sintebirge qeder, muqimliq wezipisi üchün asasiy qatlamgha chüshürgen her derijilik kommunist kadirlarning sani 7000 ming neperdin ashqan.

Ötken ayda xitay merkizi komititi uyghur élining muqimliq weziyiti üstidin tekshürüsh élip bérish üchün yene 400 kishilik ömek ewetken idi.

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/xitay-uyghur-elida-yengi-saqchi-almaqchi-12022009183903.html/story_main?encoding=latin

Biz Afghan Xelqining Xojayini Emes, Peqet Hemkarlashquchisi

Muxbirimiz Shohret Hoshur
2009-12-02

Amérika prézidénti barak obama, tünügün West Point herbiy akadimiyiside muhim nutuq sözlep, özining afghanistan istratégiyisini élan qildi. U amérikining kéler yilning béshidin bashlap, afghanistangha 34 ming esker ewetidighanliqini, 18 aydin kéyin, afghanistandin esker chékindürüshke bashlaydighanliqini élan qildi.

Obama nutqida amérikining afghanistandiki herbiy herikitining bashlinishi sewebliri, nöwettiki ehwali we meqsetliri heqqide tepsiliy toxtaldi.

U aldi bilen, amérikining afghanistandiki urushining 11 ‏- Séntebir weqesidin kéyin, yeni 3000 bigunah insan 19 hujumchining ayropilan hujumida ölgendin kéyin kélip chiqqanliqini eslitip ötti؛ u yene amérikining afghanistandiki herbiy herikitini amérika dölet mejilisining toluq awaz bilen testiqlighanliqini, shimaliy atlantik ehdi teshkilatining hemkarlashqanliqini, b d t bixeterlik kéngishiningmu qollighanliqini eslep ötüsh arqiliq, afghanistangha toluqlima esker ewetishning heqqaniyliqi we qanuniyliqini tekitlidi.

Obama taliban hakimiyiti aghdurulghan, elqaidening gholluq ezaliri yoqitilghan we ezaliri tarqitilghan bolsimu, yéqinqi mezgildin béri bu küchlerning afghanistan-Taliban arisida qayta bash kötürgenlikini, amérikining dölet menpeeti, amérika ittipaqdashlirining bixeterliki we dunyaning ténchliqi üchün, afghanistandiki herbiy heriketni yérim yolda toxtitip qoyushqa bolmaydighanliqini bildürdi.

Obama elqaide küchlirige panahlinidighan jay qoymasliq, taliban küchlirining qayta hakimiyet béshigha kéliwélishigha imkan bermeslik, afghanistan hökümiti we bixeterlik küchlirining afghanistanni idare qilalighudek iqtidargha kéliwélishigha yardem qilish qatarliq 3 nuqtini, nöwette afghanistangha esker toluqlashning éhtiyaji dep körsetti.

Obama nutqida elqaidening ötken yillarda london, amman, bali qatarliq sheherlerde hujum élip barghanliqini, taliban küchlirining afghanistan we pakistan chégrisida yerlik xelqlerge parakendichilik séliwatqanliqini alahide eskertip, afghan xelqini amérikining herbiy herikitini chüshinishke chaqirdi.

Obama afghan xelqighe xitap qilip mundaq deydu: "biz silerning wetininglarni bésiwalmaqchi emesmiz, biz peqet, nöwettiki afghanistan hökümitining küchlinishge yardem qilimiz, öz wetendashlirigha zulum salidighan ötmüshtiki taliban hökümitining qayta bash kötürüshining aldini alimiz؛ biz afghanistandin téz esker chékindürüshke aldiraymiz we afghan xelqi bilen dostluqimizni dawamlashturushni xalaymiz. Amérika afghan xelqining xojayini emes, peqet hemkarlashquchisi."

Obama nutqida amérikining yéqinqi 60 yildin béri, xelqara mesililerni bir terep qilishta aktip rol alghanliqini؛ bu jeryanda nurghun wetendashlirini qurban bergenlikini؛ urush axirlashqan jaylargha, b d t we dunya bankisi qatarliq organlar bilen birlikte asasi qurulush ishlirigha, namratliqtin qutulush ishlirigha yardem bergenlikini, buning bilen birlikte bir qisim xataliqlarnimu ötküzgenlikini tilgha aldi.

Obama bu nuqtida mundaq bir muhim izahat bérip ötti: "biz dunyadiki bashqa küchlük döletlerge oxshash, bashqilarning wetinini bésiwélishqa urunmiduq؛ biz bashqa milletlerning tebiiy bayliqlirigha köz tikmiduq؛ biz bashqilargha diniy we milliti bizge oxshimighanliqi üchün zulum salmiduq؛ biz peqet, kelgüsi ewladlirimizning kélechiki üchün küresh qilduq؛ bashqilarning ewlatlirining erkinlik ichide yashishini, özimizining ewladlirining bext ichide yashiyalishi üchün paydiliq dep qarap kelduq."

Obama yuqiriqi sözlirige menidash halda yene mundaq deydu: "dunyaning neride zulum astida yashawatqan insanlar bolsa, amérika ularning insaniy heqqi we erkinliki üchün sözleshni dawamlashturidu."

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/afghan-obama-urush-12022009183907.html/story_main?encoding=latin


Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

Qorqunchaqliq __ Kélichekning, Tamaxorluq-Wijdanning Qatilidur
Yarqin

Her bir xelqning bugunki hayati,u xelqning tarixi boyiche qilghan emgigining netijisidur.
Uyghur Xelqining kechmishtiki emgeklirining netijisi-bugun yashawatqan kunidur.
Dunyada kuchlukler we ajizlar bolghinigha oxshash,aldighuchilar we aldanghuchilar bar.undaq bolmisa idi ,300 yil aldidiki pen –texnika intayin ajiz turuwatqan bir dewirde kichikkine aral doliti bolghan Engiliye dunya quruqlughining 60% ni hakimiyiti astigha alalmighan bulatti.
1618.yili hindistanda qurulghan “ingiliz sherqi hindistan shirkiti” asta-asta putun hindistanni ishxal qildi.bugünki pakistan,hindistan,Bengal,Birma,..hetta shanggang..lar bir ingiliz tijari shirkiti teripidin ishxal qilinghanlighidin xewiringiz barmidi?
1858.yili 8.ayning 2.kuni Engiliye parlamentining qarari bilen sherqtiki bu mustemlike rayonlar “ingiliz sherqi Hindistan shirkiti”teripidin,engiliye mustemlike ministirligige otkuzup berildi.
Bir tijari shirket eskiri,siyasi hakimiyetke aylinish jeryani uzun bir hekaye.amma,shuni hatirlitip qoyayki,peqetla hindistanda 723 xil etnik til bilen sözlishidighan millet bar idi.xelq chechilip yatqan qumdek idi.Babur padishalighi Hindistanda heshemetlik ordilarni yasash bilen meshxul idi.
Biz Uyghurlarning ata-bowisi bolghan Baburlar Hindistandin ibaret azap-uqubet dengizi ustide kichikkine bexit-saadet arili yaritip yashawatatti.payansiz yeshilliqqa purken’gen Hindistan’gha meptun bolup,ozlirining qum basqan ana wetinini unutqan idi.ingiliz shirkiti bu kichik bexit arilini ghayet zor azap dengizgha gheriq qiliwetishta bek qiynalmidi.
X x x x
Hindistanni ishxal qilghan ingilizlar,Orta asiyani ishxal qilghan Ruslar nimishke Sherqi Turkistanni ishxal qilishqa qizziqmidi?
X x x x
Yaqup beg Sherqi Turkistanni birleshturush uchun 200 mingdin artuq Uyghurning beshini kesishke mejbur qaldi.peqetla Yaqupbeg olturgen Hotenlikning sani, 40.000 neperdin ashidu.
Uyghurlar oz wetinide ittipaqliship bir milliy hakimiyetni tikliyeligen bolsa idi,Yaqupbegke nime hajet qalatti?
Yaqup beg 16 yil Uyghurlarni birlik ichide hakimiyiti astida tutup turdi. Yeqinqi 200 yilliq tariximizda bu bir mujize.
Yaqupbegning kuchining siri qayerde idi. “Tarixi eminiye” de shundaq bir bayan bar:” Yengisarda bir ayal Yaqupbegning aldigha eriz qilip keldi we didiki;” sizning ikki eskiringiz bazargha satqili elip kelgen qetiqimdin ikki tawaq qetiqni yewaldi.pulini bermidi” Yaqup beg sordi “qetiqingni yewalghan eskerlerni tonumsen?”.”tonuymen”.Yaqupbeg eskerlirini sepke tizdi.ayal ikki eskerni tonidi. Yaqupbeg ayalgha eytti “ bu eskerlerning qorsighini yarimen.qetiq ichidin chiqsa pulungni oteymen.eger tohmet qilghan bolsang seni olturimen”.ayal”sozum ras”dedi.Yaqupbeg ikki eskerning qarnini yardi.texiche hezim bolmighan qetiq meydiside idi. Ayalning qetiqining puli xezinidin berildi.”
X x x x
Yaqupbeg hakimiyiti ixtisadi jehettin kuchluq doletmidi?
Osmanli padishahi sultan Abduleziz,Yaqupbegning teliwigwe asasen bir qanche neper herbi geniral bilen yeterlik miqtarda qoral-yaraq,oq-dora ewetti.paraxot bilen Hindistanning Bombay shehrige kelgende,Qeshqeriye hokumitining Hindistan tomur yollirigha beridighan puli bolmighachqa qoral-yaraqlar Hindistan portida 6 ay turup qaldi.
Osmanli padishahi Sultan Abduleziz ehwaldin xewer teipip,Engiliye hokumitidin Hindistan tomur yollirini kiralidi,pulini otidi.Hindistan bilen Sherqi Turkistan arisida tomur yol yoq yerlerde yuklerni toshush uchun alidighan at,xechir,qotaz we bashqa ketidighan rasxutlarnimu ewetip berdi.
İstanbuldin yolgha chiqqan qoral-yaraq bir yerim yildin keyin Qeshqerge ulashti.
Osmanli Ruslar bilen urush halitide idi.Amma, osmanli Qibris arilini Engiliyege otkuzup berish jeryanida,Sherqi Turkistanning musteqillighini saqlap qelish yolida engiliye ge qatmu-qat telepte bolushigha qarimay,Engiliye Zozungtangning Sherqi Turkistan'gha seper qilishini righbetlendurup pul qeriz berdi****slar Zozungtangni qural we ashliq bilen teminlidi.
X x x x
Tarixta,dushmen bilen uchirashmay turup meghlup bolghan bek az sanda armiye bar.u armiyening birsi,Yaqupbegning olimidin keyinki Qeshqeriye doliti armiyesidur.
X x x x
1878-1883.arisidiki 5 yil ichide Zozungtangning Sherqi Turkistanda olturgen adimi 1 milyon etirapida.her 4 neper Uyghurdin birsi Zozungtangning qelichidin otkuzuldi.
X x x x
Bugun Sherqi Turkistanning hechbir yeride Uyghur sheitleri mazarlighi yoq.(Ghulca shehridiki Exmetjan qasimi qewrisidin bashqa) eger Zozungtangning qolida olgen 1 milyon adem,Yaqupbegning qolida olgen 200 ming adem Sherqi Turkistanda musteqil dolet qurush yolida shehit bolghan bolsa,yaki bu yolda shehit bolushqa seperwer qilinghan bolsa idi.bugun u shehitlerning qewristanliqlirini biz we balilirimiz ziyaret qilghan bolmasmiduq?
Eger bu qeder adem kuchi milliy dolitimizni qorush yolida oz janlirini aldinqi seplerde bedel qilip tuligen bolsa idi,Keyinki 100 yildin artuq waqit ichide beshimizgha kelgen milliy pajielerning yuz berishi mumkinmidi?
Yaqupbeg gerche qoqandin kelgen bolsimu,shepqetsiz herbi kuch ishletken bolsimu, biz Uyghurlarni bir bayraq asitda birleshturdi.payansiz ziminlarni birlikke kelturdi.u barliq kuchini biz Uyghurlar uchun bir dolet yaritishqa atidi.axirida biz Uyghurlarning qolida oldi. Biz bu pajiyeni qandaq izhatlaymiz?
X x x x
Sabit damollam ozimizning baghridin chiqqan bir Uyghur idi.Sherqi Turkistan dolitining bash ministiri idi.bugun biz koturup yurgen ayyultuzluq bayraqni lahiligen kishi idi.uni Yerkendiki oyidin tutup baghlap 15 kün piyade mangdurup Aqsugha apirip Xitaylargha teslim qilghanlar Uyghur emesmidi?
X x x x
Elixan Torem gerche toxmaqtin kelgen bolsimu,bizning dolet qurushimizgha yo bashchiliq qildi.milliy doletni,milliy armiyeni qurdi. Rus konsuli bir doletning reisi bolghan Elihan Toremni tutup Sewit ittipaqigha elip chiqip ketishige shirik bolghanlar ichide Uyghurlar yoqmu?
X x x x
Exmetjan Qasimi gerche Moskowada terbiylen’gen bolsimu,Ruslarnimu,Xitaylarnimu xapa qilmasliq uchun intayin mulayim,yumshaq ,moditil diplomatiyelik siyaset yolini tuti.Xitay we Ruslarni xoshal qilish uchun Aldinqi septe ilgirleshni toxtutup,herbi kuchni Osman batur bilen urushushqa qaratti.
Exmetjan Qasimi,Hech bolmighanda sewittikige oxshash ali aptonomiye berilmise xelqni qayil qilalmaydighanlighini eytqanlighi uchun siyasi we herbi yolbashchilirimiz suyqest bilen olturuldi.
Milliy rehberlirimizning olum xewiri kelgende,milliy armiye ichidin yuz neper esker chiqip qumandanlirimiz qayerde?dep asmangha qaritip bolsimu oq etip baqtimu?
Ghulja shehiride ming adem kochilargha chiqip “bashliqlirimizning qatili kim?”dep namayish qilip baqtimu?Rus konsiligha chalma-kesek etip baqtimu?
Bundaq bir milletni kim ezmeydu?kim buzek qilmaydu?
X x x x
Zozungtangdin tama qilip Yaqupbegni olturgenler,Shingshiseydin tama kutup Sabitdamollamni tutup bergenler,Maozedongdin tama kutup Elixan Torem we Exmetjan Qasimigha suyqest qilish qa shirik bolghanlar nimige erishti?
X x x x
“7.5” Urumchi weqesidiki Uyghur milliy iradisi we aqqan Uyghur qeni,Uyghur millitining kirlen’gen wijdanini yuyup tazilidi.
Asiyaning merkizide toyuqsiz partlighan siyasi wolqan,putun dunyaning diqqitini birdin ozige jelp qildi.
Mingdin artuq Uyghur ewladi shehit bolghan bolsimu,onminglarche Uyghur ewladi turmilarda qeyin-qistaqqa eliniwatqan,onlarche-yuzlerche Uyghur ewladi ashkare we yushurun etip olturuliwatqan bolsimu,Uyghur milliti dunyadiki yoqutup qoyghan etiwarini tekrar qayturup almaqta.
Uyghur milliti Ozlirining insan ikenligini,haywangha qilghan muamilini qobul qilmaydighanlighini issiq qeni bilen yazghan xitapnamisi bilen dunyagha ilan qildi.
Millitimiz axiri ozige eng kop ziyan salidighan amilning qorqunchaqliq we tamaxorlutin ibaret ikenligini tonup yetti.
Ulugh wetimiz oz perzenti bolghan Uyghurlarning tuzkor emesligini emdi kordi.
Biz elbette wetendin pexirlinimiz.wetenmu bizdin xijalet bolmastin biz bilen pexirlineleydighan boldi.chunki biz wetinimizning ippet-numisini qoghdash uchun bir az bolsimu qurban berduq.
Eydiz bolup,kesel bolup,xarlinip,qurqup yurek kesili bolup,ach qilip,soghuqta talada tongup,xeroyin chekip,xeroyin setip,bir birimizni setip... olushtin,bizge bu kulpetlerni elip kelguchilerge qarshi kuresh qilip,ularning yurigige qorqunch selip olsek insanliq qimmitimiz ashidiken emesmu!
X x x x x
Bizni Allah yaratti.qorqushqa toghra kelse Allahtin qorqushimiz lazim.Risqimiznimu Allah beridu.tama qilishqa toghra kelse Allahtin tama qilishimiz lazim.

İstiqbalimizni yat hakimiyetlerdin izdesh,kuch-quwwetni wetinimizdin uzaqlardin izdesh yenila tarixi pajiyelerning tekrarlinishgha,pushaymanliq ustige pushayman yaritishqa sewepchi bolup qelishi mumkin.
X x x x
Biz Uyghurlar dunyaning qaysi yeride yashishimizdin qet’i nezer,kuch alidighan menbeyimiz-wetendur.
X x x x
Siyasi we ixtisadi paaliyetlirimizde,wetenning we bizning dushmenlirimizdin tama qilish,angliq weya angsiz weten’ge xiyanet yoligha bashlaydu. Hem hayatimizning hem olumimizning qimmitini yoqitidu.

Qayerde,qandaq ish qilishimizdin qet’i nezer,dushmendin qorqush yaki dushmendin tama qilishtin ibaret ikki xil pisxologiyelik keseldin qurtulghan halda,kureshning,diplomatiyening,dialogning …hemmisi bizge payda elip kelidu.

Milliy erkinlik yolidiki barliq kuresh shekli biz uchun periz we zururdur.

Weten ichi we sirtidiki barliq kuresh shekli,usuli,metodi paydiliq we bir birini toluqlaydu.
Bir xil kuresh sheklini bashqa bir xil kuresh sheklini ujuqturidighan qural qilip ishlitish,emiliyette dushmen bilen hemkarlashqanliqtur.
x x x x
Milliy dawa abidisi,san-sanaqsiz qurbanlarning kozge korunmes rohidin yasalghan kesekler bilen turghuzulghan bolup,bu abidining chuqqisida oturghuchimu,abidini qoghdughuchilarmu,tamasha qilghuchilarmu inirgiyeni qayerdin eliwatqanlighini unutmaslighi kerek!
x x x x
Nepsaniyetchilik-insan ozini halak qilish uchun oz qoli bilen ozige qurghan tuzaq demektur.

x x x x
Dunyadiki idilogiye kureshliri hel boldi.hel bolidu. dinlar otturisidiki kureshlermu axiri hel bolidu.eng uzun sozulidighan kureshler milliy kureshlerdur.

Uyghurlarning milliy kureshliri bir qanche ewlat jeryanida hel bolmidi.bugünki ewlatning qolidimu hel boluushi natayin.
Xitayda koministik partiye aghdurulishi mumkin.biraq, milliy mesile teximu keskin pellige chiqmay turup hel bolmaydu.

Bu bir ewlat mehsulatni korishimiz lazim,dep aldirap arpini xam oraydighan bolsaq,xamanni dan bilen emes,saman bilen toldurimiz.ozimizni ozimiz aldisaq zeyinini yene ozimiz tartimiz.

Otmush -bugunning eynigidur.

Shuni unutmaslighimiz lazimki, asarettiki milletlerning yetekchi qoshunidikiler uchun eytqanda;
Qorqunchaqliq – kilecekning,tamaxorluq-wijdanning qatilidur .

2009.11.22