Report: 200 to Go on Trial After Uyghuristan Riots
-Chinese state media say 200 to go on trial for involvement in deadly Xinjiang riots(Archip)
BEIJING August 23, 2009 (AP)
More than 200 people are expected to go on trial this week for their involvement in sectarian riots last month that killed nearly 200 people in China's eastern region of Xinjiang, a state-run newspaper reported Monday.
The trials will take place in Urumqi, the capital of Xinjiang and the site of China's worst ethnic violence in decades, in which an additional 1,700 people were injured, the China Daily reported. The rioting pitted Turkic-speaking Muslim Uighurs against members of China's dominant Han ethnic group.
Since the riots, the government says life has largely returned to normal in the city, although officials remain wary of renewed outbreaks of violence.
The newspaper reported last week that more than 3,300 items of physical evidence had been collected, including bricks and clubs stained with blood. The evidence included 91 video clips and 2,169 photographs, it said.
Most of the arrests were made in Urumqi and Kashgar, a city in southern Xinjiang with a heavy concentration of Uighur people, the newspaper quoted an unidentified Urumqi prosecutor as saying.
The charges range from vandalizing public property to murder, the China Daily said.
Although security in Urumqi is already high, "a drastic increase in security is expected in the whole city," the newspaper said, especially around the Urumqi Intermediate People's Court. Armed police are already conducting around-the-clock patrols in the area.
The newspaper did not give a breakdown on how many Uighurs and how many Han would go on trial, but it said more than 170 Uighurs and 20 Han lawyers had been assigned to the suspects.
The China Daily said 718 people had been detained on suspicion of taking part in the rioting. Earlier reports said at least 1,600 were detained. It wasn't clear whether any had been released.
The riots broke out July 5 after police stopped an initially peaceful protest by Uighur youths. Uighurs then smashed windows, burned cars and attacked Han. Two days later, the Han took to the streets and staged retaliatory attacks.
Menbe: http://abcnews.go.com/International/wireStory?id=8396151
Thursday, August 27, 2009
Most China Transplants From Dead Prisoners
AFP 27 August 2009, 01:19am IST
BEIJING: More than 65% of all transplanted organs in China come from executed prisoners, a situation that a senior health official has condemned as
improper, state media reported on Wednesday.
The report in the English-language China Daily, which attributed the figure to health experts, was a rare acknowledgement of the role played by death row prisoners in the country’s transplant industry.
Executed inmates “are definitely not a proper source for organ transplants”, the paper quoted vice minister of health Huang Jiefu as saying.
In order to curb the country’s “long-time dependence” on using organs from executed prisoners, the Red Cross Society of China on Tuesday launched a national organ donation system, the paper said.
The new system will aim to end the widespread illegal trafficking of organs that sees patients with money skip ahead of those on the waiting list who are perhaps more in need, the report said.
China executes more prisoners than any other country in the world, according to London-based Amnesty International but the actual number of those put to death is considered a state secret by the government in Beijing.
Following accusations that organs were being harvested from executed prisoners without consent, China enacted transplant regulations in 2007. The rules ban organ trafficking as well as “transplant tourism” by high-paying foreign patients, and stipulate that executed prisoners can only donate organs to relatives.
But such regulations have not curbed the long-standing practices, the China Daily said. “Some just ignore legal procedures regarding organ donations from executed prisoners and make a fat profit,” the paper said. According to official estimates, around 1.5 million Chinese need transplants each year but only 10,000 operations are carried out due to a severe shortage of donors, Xinhua said.
Source: http://timesofindia.indiatimes.com/Most-China-transplants-from-dead-prisoners/articleshow/4938770.cms
AFP 27 August 2009, 01:19am IST
BEIJING: More than 65% of all transplanted organs in China come from executed prisoners, a situation that a senior health official has condemned as
improper, state media reported on Wednesday.
The report in the English-language China Daily, which attributed the figure to health experts, was a rare acknowledgement of the role played by death row prisoners in the country’s transplant industry.
Executed inmates “are definitely not a proper source for organ transplants”, the paper quoted vice minister of health Huang Jiefu as saying.
In order to curb the country’s “long-time dependence” on using organs from executed prisoners, the Red Cross Society of China on Tuesday launched a national organ donation system, the paper said.
The new system will aim to end the widespread illegal trafficking of organs that sees patients with money skip ahead of those on the waiting list who are perhaps more in need, the report said.
China executes more prisoners than any other country in the world, according to London-based Amnesty International but the actual number of those put to death is considered a state secret by the government in Beijing.
Following accusations that organs were being harvested from executed prisoners without consent, China enacted transplant regulations in 2007. The rules ban organ trafficking as well as “transplant tourism” by high-paying foreign patients, and stipulate that executed prisoners can only donate organs to relatives.
But such regulations have not curbed the long-standing practices, the China Daily said. “Some just ignore legal procedures regarding organ donations from executed prisoners and make a fat profit,” the paper said. According to official estimates, around 1.5 million Chinese need transplants each year but only 10,000 operations are carried out due to a severe shortage of donors, Xinhua said.
Source: http://timesofindia.indiatimes.com/Most-China-transplants-from-dead-prisoners/articleshow/4938770.cms
Chinese President Visits Restive Uyghuristan
AP 26 August 2009, 09:12am
AP 26 August 2009, 09:12am
BEIJING: President Hu Jintao made his first trip to China's restive western region of Uyghuristan since last month's deadly ethnic riots, urging Chinese President Hu Jintao (C) with Uighur residents at a village in Aksu.
Government officials and security forces to focus on maintaining stability and warning separatists that they are "doomed to fail."
China Central Television on Tuesday showed Hu meeting with ethnic groups and local residents, visiting factories and talking with military troops.
"You should make upholding social stability the most urgent task and maintain great strength to ensure triumph in the struggle to maintain stability in Xinjiang," Hu told a group of soldiers and police who had been involved in quelling violence that the government says left nearly 200 people dead and 1,700 injured.
The official Xinhua News Agency said Hu also visited villages, farms, a shipping centre and an oil base in Uyghuristan (notXinjiang) and met with the widow of a Chinese policemen killed in the riots.
The unrest was China's worst ethnic rioting in decades, exposing deep anger among minority Uighurs and prompting outrage among the majority Han Chinese.
Violence broke out July 5 after police stopped an initially peaceful protest by Uighur youths, prompting crowds to smash windows, burn cars and attack Han Chinese. Two days later, Han vigilantes carried out revenge attacks on Uighurs.
Uighurs have long complained of discrimination and economic marginalization by Han migrants who have flooded into Uyghuristan (not Xinjiang) since Communist troops entered the region in 1949. Like Tibetans, another restive minority, many Uighurs say they were independent for much of their history.
The ethnic violence shook China's leadership, prompting Hu to cut short a trip to a G-8 summit in Italy to return home to deal with the domestic crisis.
On Tuesday, Hu said any separatist groups seeking independence in China would not succeed.
"The victory of this struggle fully showed the power of the party and the people," he said. "The splittist forces are doomed to fail and their sabotage activities will not shake the overall situation of the stable development of the reform in Uyghuristan (notXinjiang)."
Hu said China would continue to focus on economic construction, uphold social stability and the development of all ethnic groups.
Beijing has repeatedly accused exiled Uighur activist Rebiya Kadeer of fomenting the recent riots, but has offered little proof.
Authorities have also accused 1000 (not) two Web sites of encouraging the violence. The founder of one of the sites, economist Ilham Tohti, said earlier this week that following the riots he was detained for more than a month of questioning by secret police.
Source: http://timesofindia.indiatimes.com/Chinese-president-visits-restive-Xinjiang-region/articleshow/4935284.cms
Radiomizgha Téléfon Qilghan Bir Uyghurning Shawguen - Ürümchi Heqqide Éytqanliri (1)
Muxbirimiz Erkin Tarim
2009-08-26
5 - Iyul ürümchi weqesidin kéyin, xitay dairiliri uyghur diyaridiki téléfon we intérnétni taqiwetken bolghachqa, chetellikler we cheteldiki uyghurlar bu weqe heqqide héch melumat alalmaywatidu. Cheteldiki uyghurlarmu wetinidiki urugh - Tughqanliri bilen alaqe ornitalmighachqa ulardin ensirimekte.
Xitayning ichkiri ölkiliridin biride yashawatqan bir uyghur radiomizning enqere ishxanisigha téléfon qilip guangdong ölkisining shawgüen shehride uyghur ishchilar bilen xitay ishchilar otturisidiki toqunush we 5 - Iyul ürümchi weqesi heqqide igiligen yéngi melumatlarni biz bilen ortaqlashti.
Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.
Menbe: http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/shawguan-urumqi-heqqide-08262009182320.html/story_main?encoding=latin
Muxbirimiz Erkin Tarim
2009-08-26
5 - Iyul ürümchi weqesidin kéyin, xitay dairiliri uyghur diyaridiki téléfon we intérnétni taqiwetken bolghachqa, chetellikler we cheteldiki uyghurlar bu weqe heqqide héch melumat alalmaywatidu. Cheteldiki uyghurlarmu wetinidiki urugh - Tughqanliri bilen alaqe ornitalmighachqa ulardin ensirimekte.
Cheteldiki xitay elchilikliri ürümchi weqesi heqqide s d pilastinkilarni ishlep tarqitiwatqan bolsimu, chetelde paaliyet élip bériwatqan sherqiy türkistan ammiwi teshkilatliri mesulliri we cheteldiki uyghurlar bu pilastinkidiki körünüshlerning oydurma yaki bir tereplimilik ikenlikini ilgiri sürmekte.
Xitayning ichkiri ölkiliridin biride yashawatqan bir uyghur radiomizning enqere ishxanisigha téléfon qilip guangdong ölkisining shawgüen shehride uyghur ishchilar bilen xitay ishchilar otturisidiki toqunush we 5 - Iyul ürümchi weqesi heqqide igiligen yéngi melumatlarni biz bilen ortaqlashti.
Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.
Menbe: http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/shawguan-urumqi-heqqide-08262009182320.html/story_main?encoding=latin
'Xitaydiki Kishilik Hoquq Aktiplirining Arqisida Obama Bar'
Muxbirimiz Mihriban
2009-08-26
Muxbirimiz Mihriban
2009-08-26
25 - Awghust küni awstraliyining "néws brék" namliq tor bétide, awstraliyining béyjingdiki muxbiri jon garnautning "xitaydiki kishilik hoquq aktiplirining keynide obama bar" dégen maqalisi élan qilindi.
AFP Photo
Amérikining tarixida tunji qétim saylanghan qara tenlik prézidént barak obama qollighuchilirigha éhtiram bildürüwatidu.
Maqalide aptor xitaydiki adwokat shü jiyung we musteqil tetqiqatchi ilham toxtining qoyup bérilishige amérika prézidénti brak obamaning bu yil 11 - Ayning otturilirida béyjingda élip baridighan xitay ziyariti seweb bolghan bolushi mumkin dep körsetti.
Maqale aptori, amérikining xitaydiki bash elchisi jon hontsman ependining 8 - Ayning 21 - Küni élan qilghan "amérika prézénti brak obama 11 - Ayning otturiliri béyjingda ziyarette bolidu, bu mezgilde amérika - Xitay otturisida bir mezgil toxtap qalghan kishilik hoquq söhbiti normallishishi mumkin" dégen sozini neqil élip, xitay hökümiti belkim amérika prézidénti brak obamaning 11 - Aydiki xitay ziyaritidin ilgiri, xitaydiki kishilik hoquq aktiplirini qoyup bérip, özining xelqaradiki kishilik hoquq xatirisini yaxshilimaqchi bolsa kérek dégen.
Jon garnaut maqaliside, ilham toxti we uning "uyghur biz " tor béti heqqide toxtilip, " ilham toxti uyghurbiz tor bétide élan qilghan bir qatar maqaliler xitaydiki uyghur milliti bu yillarda uchrawatqan tengsizliklerni, uyghurlarning naraziliqlirini ipadiligini uchun xitayning uyghur élidiki hökümet emeldarlirining och élish obyéktigha aylanghan" dep yazidu.
Bu yil 6 - Iyul küni yeni "ürümchi namayishi" bolup etisi uyghur aptonom rayonining reisi nurbekri téléwizorda nutuq sözlep, "5 - Iyul ürümchi weqesi" ning yüz bérishide "uyghur biz qatarliq tor betliri qutratquluq xaraktérdiki yazmilarni élan qilip, xelq arisidiki naraziliq keypiyatini ulghaytiwetken " dep uyghurbiz tor bétining sahibi ilham toxtini eyibligen idi.
Jon garnaut maqaliside yene, bash shtabi nyuyorkqa jaylashqan kishilik hoquq közitish teshkilatining asiya ishliri tetqiqatchisi nikolas békolinning sözini neqil élip, "shu jiyung we ilham toxtigha oxshash xitayda belgilengen qanun dairisi ichide sözligen kishilerningmu tutqun qilinishi, hazir xitayda puqralarning normal pikir bérish erkinlikiningmu cheklimige uchrawatqanliqini körsitidu. Bu xitay siyasitidiki qarshi pikirdikilerni teqib astigha alidighan dairining barghanche kéngiyiwatqanliqini körsitidu," dep yazghan.
Xitay démokratchisi xu ping ependimu ziyaritimizni qobul qilip, gerche xitay hökümiti bu qétim shu jiyung we ilham toxtini qoyup bergen bolsimu, lékin buning bilenla xitay hökümitining kishilik hoquq xatirisining yaxshilinip qalmaydighanliqini lyu shyawbo qatarliqlarning hélimu xitay türmiside qamilip turuwatqanliqini bayan qildi.
Xu ping ependi sözide yene, xitay hökümitining shu jiyung we ilham toxtigha oxshash xitayning özi belgiligen qanun dairisi ichide turup sözligen kishilerningmu qolgha élinishi xitayda héchqachan kishilik hoquq erkinlikining yoq ikenlikini, gerche xitay qanunida puqralarning sözlesh we yighilish erkinliki bar dep belgiligen bolsimu, lékin bu qanunning héchqachan emelde ijra qilinmaydighanliqini bayan qildi.
Xu ping ependi sözide yene, xitayning bu qétim shu jiyung we ilham toxtini qoyup bérishining, belkim bu yil noyabirda amérika prézidénti brak obamaning xitayda élip baridighan ziyariti sewebidin bolushi mumkinlikinimu chetke qéqishqa bolmaydighanliqini bayan qildi.
Musteqil tetqiqatchi ilham toxti ependimu istansimiz muxbirining ziyaritini qobul qilip, özining bu 6 heptilik nezerbend astida turghinida, saqchilar gerche siliq muamile qilghan bolsimu, lékin uyqusiz qoyghanliqini, ottura hésab bilen her küni peqet 2 saetla uxliyalighanliqini bayan qilghan idi.
Közetkuchilerning qarishiche, xitayda kishilik hoquq qanunining heqiqiy halda ijra qilinishidin hazirqi ehwal astida ümid kütkili bolmaydiken.
'Uyghurbiz' Tor Békitining Bashqurghuchisi Muhemmet Abdulla Iz - Déreksiz Yoqap Ketken
Muxbirimiz Erkin
2009-08-26
Xitay merkizi xelq radio istansisi uyghur bölümining muxbiri, "uyghurbiz" tor békitining bashqurghuchisi muhemmet abdulla iz - Déreksiz yoqap ketken. Tor sahibi ilham toxti muhemmet abdulla we mezkur tor békitidiki bezi xadimlarning hazirgha qeder iz - Dériki yoqluqini bildürdi.
www.uighurbiz.cn
Béyjingdiki merkizi milletler uniwérsitétining oqutquchisi, musteqil tetqiqatchi ilham toxtining bashqurushidiki " uyghurlar torda " namliq tor bétining bash bet körünüshi.
Uyghur aptonom rayonining reisi nur bekri béyjingdiki "uyghurbiz" tor békitini ashkara eyiblep, 5 - Iyuldiki ürümchi weqesining bir qisim jawabkarliqini mezkur tor békitige artqan idi. Shuningdin kéyin tor sahibi, béyjing merkizi milletler uniwérsitétining proféssori ilham toxti nezerbent astigha élinip, "uyghurbiz" tor békitining memliket ichide tarqitilishi cheklengen.
Xitay hökümiti yéqinda ilham toxtigha qaritilghan nezerbentni bikar qildi. Ilham toxti bolsa "uyghurbiz" tor békitidiki xadimlarning hazirgha qeder iz - Dériki élinalmaywatqanliqini bildürüp, jemiyetni tor xadimlirining aqiwitige köngül bölüshke chaqiriwatidu.
Weqedin xewerdar kishiler bolsa "uyghurbiz"tor békitidiki bezi xadimlarning tutqun qilinghanliqini, yene bezilerning aile nezerbenti astida tutup turuluwatqan bolush ihtimali barliqini bildürmekte. Hazirgha qeder iz - Dériki bolmighan "uyghurbiz" tor békitidiki bashqurghuchilarning biri, xitay merkizi radio istansisi uyghur bölümining muxbiri muhemmetjan abdulla bolup, uning ailisidikiler 7 - Ayning otturlirida uni saqchilar élip ketkendin béri iz - Dérikini alalmighan.
Ilham toxti radiomizning xitay bölümige bergen bu heqtiki melumatida "uning 7 - Ayning 12 - Künidin 14 - Künigiche bolghan ariliqta bashqilar teripidin élip kétilgendin béri qaytip kelmigenliki"ni bildürdi.
Muhemmetjan abdulla béyjing pidagogika uniwérsitétini püttürüp, merkizi radio istansisining uyghur bölümide xizmet qilatti. U yene ilham toxtining sahipxanliqidiki "uyghurbiz" tor békiti bilen "selkin" tor békitining bashqurghuchisi idi. Merkizi radio istansisidiki bir xadim muhemmetjan abdullaning zadi kim teripidin tutup kétilgenliki heqqidiki suallargha jawab bérishtin özini qachurdi, lékin uning yéqinqi mezgillerdin béri xizmetke kelmeywatqanliqini bildürdi.
Bu xadim, " bu ishlarni men bilip ketmeymen, siz ete téléfon qilip baqamsiz? men uni bilimen, uning ismi muhemmetjan abdulla. U hazirghiche kelmidi. Ihtimal pat yéqinda kélip qélishi mumkin. Bu ishlarni men taza bilip ketmeymen" deydu. Merkizi radio istansisidiki bu xadim, muhemmetjanning qachandin béri xizmetke kelmeywatqanliqi heqqidiki sualgha "men buni bilmeymen" dep jawab berdi.
"Uyghurbiz" tor békitining nezerbent astidiki yene bir tor bashqurghuchisi turghun abliz bolup, u aile nezerbentide tutup turuluwatqan bolushi mumkin. U charshenbe küni radiomiz muxbirining bu heqtiki suallirigha jawab bérishni ret qildi. Turghun abliz uyghur aptonom rayoni siyasi meslihet kéngishi terjime bashqarmisining xizmetchisi bolup, u ilgiri "asiya kéndiki" gézitide ishleytti. Dairiler uni bu yil 5 - Ayda bir qétim tekshürüp, uning kompyutérini musadire qilghan.
Ilham toxti radiomizning xitay bölümige bergen melumatida uning bilen bolghan alaqisining 5 - Aydin béri üzülüp qalghanliqini bildürdi. U "shinjang jamaet xewpsizlik nazariti ilgiri uni izdep kelgen. Uni chaqirtip, biz uninggha élip bergen kompyutérni élip ketken. U bir qétim doxturxanining ammiwi téléfonidin manga téléfon qiptiken. Özining ensirewatqanliqini éytqanti. Men ensirime, bizning qanungha xilap ish qilghan yérimiz yoq, dégen idim. Bu 5 - Aylardiki ish bolsa kérek. Shuningdin béri alaqimiz üzülüp qaldi. Kéyinche shinjangdiki bezi dostlirim téléfon qilip, uning bilen uzundin béri didarlashmighanliqini éytqan idi" dep körsetti.
Igilishimizge qarighanda, beziler merkizi radio istansisidiki muhemmetjan abdullaning iz - Déreksiz yoqap kétishi uning shexsi tor munbirige )blog( bashqilarning 5 - Iyulda namayish qilish uqturushini chaplighanliqi bilen munasiwetlik, dep qaraydiken. Ilham toxti bu toghrisida mundaq deydu": u bir tor munbiri achqan idi. Tünügünki xewerde uning tor munbirige beziler namayish qilish toghrisida uqturush chaplighan bolushi mumkin, déyilgen. Uning chaplishi mumkin emes ... U shinjangning ehwalini yaxshi bilmeydu. Uning üstige u ishleydighan organ merkizi radio istansisi. Uning mijezi éghir. U burun méning oqughuchim idi. Uning tor munbirini tizimgha aldurghinigha uzun bolmighan. U kemsöz, éghir bésiq bala idi. Uninggha néme bolghanliqini bilmidim."
Ilham toxti, "uyghurbiz" tor békiti bilen bolghan munasiwiti sewebi "shinjang" dairilirining bésimigha uchrighanlar arisida yene, gheyret niyazning barliqini, uning 3 - Ayda "shinjang iqtisadi" gézitidiki mesul muherrirlik wezipisidin toxtitilip, mejburiy pinsiyige chiqirilghanliqini, lékin uzun ötmey pinsiye pulining toxtitilghanliqini bildürdi.
Gheyret niyaz 7 - Ayning 21 - Küni xongkongdiki "asiya heptilik zhornili" ning ziyaritini qobul qilip, 5 - Iyuldiki ürümchi weqesige dair mesililer üstide pikir bildürgen idi. U, "asiya heptilik zhornili"diki bayanida özining 7 - Ayning 4 - Küni uyghur aptonom rayoni partkomidiki yuqiri derijilik bir rehber bilen körüshüp, 5 - Chisla namayish bolidighanliqini, weqe yüz bérishning aldini élish üchün tedbir élishni telep qilghanliqini, lékin bu rehberning buninggha pisent qilmighanliqini bildürgen idi.
Gheyret niyaz uyghur aptonom rayon partkomidiki bu yuqiri derijilik rehberning kimlikini tilgha almighan bolsimu, weziyettin xewerdar zatlar gheyret niyazning uyghur aptonom rayonining reisi nur bekri bilen sawaqdash ikenlikini, gheyret niyaz 4 - Chisla körüshken yuqiri derijilik rehberning nur bekri bolush éhtimali barliqini bildürmekte.
Wednesday, August 26, 2009
Mawzusiz(Nesir)
Aptori: Yopurmaq
25.Aughust2009 Gérmaniye
Aptori: Yopurmaq
Yazghuchi kitapqa bésilghan ismini helkning kelbige yazalisa, mana bu heqiqi yazghuqidur.
Abdirihim Otkur- buning tipik misali.
Herqandaq ishni özidin bashliyalighan adem andin heqiqiy bashlamchi bolalaydu.
Buning tipik misali uyghurlarning meniwi anisi _Rabiye Kadir.
Heqiqet uqumini emelilyettin köreligenlerge quruq neziriye hajetsizdur.
Buning tipik misali_ Ilham Tohtidur.
Shallaxsh bolmisa , tallash bolmaydu.Tallash bolmisa perq bolmaydu. Perq bolmisa kimmiti bolmaydu, shundaq shallash, tallash ichide kimning kandaqlighi perqlik otturgha chiqidu. Öz pikrini bashqilargha zorlap tingix axmiqanliktur.
Heqiqiy shierning zadi qandak bolidighanlighini chüshenmeydighan ademler, shier yazghan ademning hemmisini shair dep ataydu.
Meghlubiyet biri ejirsizliktin, yene biri tejirbisizliktin bolidu.
Ademni chüshinishke waqit, haywanni chüshinishke taqet kérek.
Bizning heqiqiy medhiyemiz Weten-millet üchün aldi bilen özini qurban qilalaydighan, qiliwatkan, qilalaydighan heqiqi qehrimanlirmizgha mensup!
"Gerche bolalmisammu qarighay, bolay kichikkine yopurmaq"
25.Aughust2009 Gérmaniye
'Sherqiy Türkistan Mesilisi Xitay Bilen Munasiwet Ornatqan Döletler Otturisida Muhim Mesilige Aylinidu'
Muxbirimiz Arislan
2009-08-25
Muxbirimiz Arislan
2009-08-25
Yéqinda istanbulda ötküzülgen "ürümchi qirghinchiliqi we sherqiy türkistan mesilisi üchün pikir - Mulahiziler" namliq yighingha qatniship, "sherqiy türkistan we dunya" dégen témida söz qilghan türkiyining sabiq dölet ministiri, proféssor doktor exet endijan uyghurlarning tarixta qurghan döletliri heqqide toxtalghandin kéyin, 1990 - Yildin 2009 - Yilghiche bolghan ariliqta uyghur diyarida yüz bergen weqelerning tedriji halda sherqiy türkistan mesilisining xelqaralashturushta muhim rol oynighanliqini ilgiri sürdi.
Sürette, yéqinda istanbulda ötküzülgen "ürümchi qirghinchiliqi we sherqiy türkistan mesilisi üchün pikir - Mulahiziler" namliq yighinda, "sherqiy türkistan we dunya" dégen témida söz qilghan türkiyining sabiq dölet ministiri, proféssor doktor exet endijan ependi sözde.
RFA Photo / Arslan
Sürette, yéqinda istanbulda ötküzülgen "ürümchi qirghinchiliqi we sherqiy türkistan mesilisi üchün pikir - Mulahiziler" namliq yighinda, "sherqiy türkistan we dunya" dégen témida söz qilghan türkiyining sabiq dölet ministiri, proféssor doktor exet endijan ependi sözde.
Proféssor exet endijan sabiq dölet ishliri ministiri, shundaqla istanbul uniwérsitétining oqutquchisi, u uyghurlarning tarixiy we siyasi weziyitini yaxshi bilidighan shexslerdin biri, u, uyghurlarning yéqinqi zaman siyasi weziyiti heqqide nahayiti muhim pikirlerni bayan qilghan.
Proféssor doktor exet endijan sherqiy türkistan mesilisi, xitay bilen diplomatiye munasiwet ornatqan amérika qatarliq döletlerning otturisida muhim mesilige aylinidighanliqini bildürüp mundaq dédi: xitay chong bir küchke aylinish üchün tirishiwatqan we zamaniwilishishqa qarap ilgirilewatqan bolsimu xitayning iqtisadi we herbiy téxnikisi dunyaning eng chong küchi bolghan amérikini qiyin ehwalda qoyghudek weziyettin uzaq. Shundaqtimu kelgüsi 10 yilda amérikining asiyadiki küchini tengpunglashturalaydighan tek küch xitaydur.
Exet endijan sözide yene xitaygha qarshi amérika bilen hemkarlashqanliq amérikigha xizmet qilghanliq bolmaydighanliqini tekitlep mundaq dédi: "xususiy köz qarishimni sözlisem, amérika qoshma shtatlirining milli menpeeti sherqiy türkistanliqlarning menpeiti bilen oxshash bolsa buningdin néme üchün paydilanmaysiz? buningdin paydilanmasliq nadanliqtur. Bu amérika üchün xizmet qilghanliq bolmaydu, yeni türkiye néme üchün uzun yillardin biri nato (shimaliy atlantik ehdi teshkilati) ning ichide boldi? türkiye rusiyidin qorqup yeni oxshash düshmenge birlikte qarshi turush üchün natogha eza boldi."
U yene mundaq dédi: "sowét ittipaqi amérikigha oxshash döletlerning küchlirining tesiride parchilandi, yultuz pilani, yultuz urushlar pilani dégendek iqtisadi pilan bilen parchilandi. Sowét ittipaqi parchilinip ichide 15 türk jumhuriyetliri musteqilliqqa érishti, buni türk dunyasi emeliyleshtürelmidi, islam dunyasi emeliyleshtürelmidi, emeliyetchan bolushimiz lazim. Héssiyatqa bérilip, biz musulman musulmanlar bizni qollimidi, biz türk türkler bizni qollimidi, nezeriye jehettin bu toghra, emma xelqara tengpungluq sahesidin qaraydighan bolsaq, emeliyette ularning qollishi muhim emma téximu muhimi dunya tengpungluqini tesirge uchritalaydighan küchlerning qollishi intayin muhim."
Exet endijan sözide yene mundaq dédi: "qimmetlik sherqiy türkistanliq qérindashlirim! türkiye, islam dunyasi qolidin kelgenni qiliwatidu, emma eng axirqi weqelerde türkiyining meydanini kördingiz, islam dunyasining xitayni tesirge uchritalighudek pursiti yoq, chünki ottura sherq we ereb döletlirining xitay bilen bolghan iqtisadi munasiwiti xususen énérgiye jehettiki munasiwetler ereb dunyasining herikitini peqet yighinlarda bayanat élan qilishtin bashqa héch ish qilduralmaydu. Buni sözleshni héch xalimaymen emma bu emeliyet. Türkiye bashqa türkler üchün bir panahgah, ana weten, ikkinchi weten. Türkiye jumhuriyiti we osmaniye impiraturliqimu sirttiki türkler qachan qiyin ehwalda qalsa ulargha quchaq achti hemmimiz shuning üchün bu yerde yashawatimiz. Sherqiy türkistan mesilisini hel qilishta üch türlük basquch bar. 1 - Basquch, bu dölette paaliyet qiliwatqan sherqiy türkistan teshkilatlargha, fondlargha yardem qilish, qollap hemkarlishish. 2 - Basquch, u mesilini xelqara sahege élip chiqish, birleshken döletler teshkilati, kechürüm teshkilati qatarliq pütkül teshkilatlargha mesilini bildürüsh we tashqi dunyadiki u mesile üchün paaliyet qiliwatqan jemiyet teshkilatlargha yar - Yölekte bolush. 3 - Basquch bolsa meyli sherqiy türkistanliq bolsun yaki bashqisi bolsun u mesilisini tashqi siyasetning muhim nuqtisi halgha keltürüsh. Xitayning teywenni we sherqiy türkistanni tashqi siyasetning muhim nuqtisi qilghangha oxshash, yeni xitay bashqa döletler bilen bolghan munasiwetliride, birinchi sherti teywenni étirap qilmasliq, sherqiy türkistan paaliyetchilirini qollimasliq, zémin pütünlükini étirap qilish. Xitayning tashqi siyasitining muhim nuqtiliri bu. Bizmu tashqi siyasette biz bilen munasiwet qurushni xalaydighan döletler bilen ikki dölet munasiwetliride, eger munasiwet qurushni xalisang, sherqiy türkistanni étirap qilisen, déyishimiz lazim."
Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.
Ürümchidin Kelgen Bir Uyghur Ziyaliysning Éytqanliri
Muxbirimiz Mihriban
2009-08-25
Téxi yéqinda ürümchidin chetelge chiqqan bir uyghur ziyaliysi, ziyaritimizni qobul qilip özi ürümchidin ayrilish aldidiki ürümchi weziyiti heqqide sözlep berdi.
Muxbirimiz Mihriban
2009-08-25
Téxi yéqinda ürümchidin chetelge chiqqan bir uyghur ziyaliysi, ziyaritimizni qobul qilip özi ürümchidin ayrilish aldidiki ürümchi weziyiti heqqide sözlep berdi.
Süretni ürümchidin yéngi kelgen mushtirilirimizdin biri teminligen.
2009 - Yili 15 - Awghust küni tartilghan bu süret, ürümchining melum köchisi bolup, sürette, xitayning bir guruppa charlighuchiliri uyghurlar mehelliside charlash élip bériwatqan körünüsh.
Ismini ashkarilashni xalimighan bu kishi ürümchi weziyitining hélimu nahayiti jiddiy bolup, ürümchi kochilirida qoralliq saqchilarning charlap yürüwatqanliqini, uyghurlargha bolghan tekshürüshning nahayiti qattiq ikenlikini bayan qildi.
Bu kishi bizge ürümchidiki barliq téléfon alaqisining qamal qilinghanliqini, tor alaqe uchurining tamamen üzüwétilgenlikini sözlep berdi.
Bu kishi bizge 5- Iyul küni shinjang uniwérsitétidimu oqughuchilarning toplinip namayish qilghanliqini, mektep aililikler qorusigha yighilghan oqughuchilarning 1000din ashidighanliqini bayan qildi.
Bu kishi "5- Iyul weqesi" din kéyinki bir hepte ichide shinjang uniwérsitétining qamalgha élinghanliqini, mektep ichi bilen sirttiki alaqining ashu mezgilde tamamen üzüwétilgenlikini, ürümchi asminida tik uchar ayropilanning 24 saetlep charlash élip barghanliqini bayan qildi.
Söhbet jeryanida bu kishi yene "5- Iyul weqesi" din kéyin, xitayning axbarat wastilirida rabiye qadir xanim we chetellerdiki uyghurlarning namayishliri heqqide xewerler bérilgenlikini, rabiye xanim bilen dalay lamaning resimliri téléwizor ékranlirida tekrar körsitilgenlikini bayan qildi.
Bu kishi bizge "5- Iyul weqesi" din kéyin, shinjang uniwérsitétining bezi oqughuchilirining yoqap ketkenlikini, uniwérsitét ichidiki xizmetchilerning perzentliridin 2 nepiri ustidin tutush buyruqi chiqirilghanliqini sözlep berdi.
U bizge "5- Iyul weqesi" de ölgüchilerning sani heqqide xitay hökümiti élan qilghan 197 neper dégen sanning ishenchlik emeslikini, ürümchi uyghurliri arisida ölgüchiler 1000 din ashidu, dégen qarashning muqimliship qalghanliqini bayan qildi.
U yene xitay hökümiti weqedin kéyin idare-Jemiyetlerde omumyüzlük siyasiy öginish élip barghan bolup, ishchi-Xizmetchilerdin iane toplash namida,mejburiy halda 200 yüendin iane yighqanliqini, bu pulning weqede ölgen xitaylarning aile tawabatlirigha bérilgenlikini bayan qildi.
Uning bayan qilishiche, shinjang uniwérsitéti hem shinjang méditsina uniwérsitéti qatarliq mekteplerde oqughuchilarning mektepke yighilish waqtining 9- Ayning axirigha kéchiktürülgen, gerche mektep terep buni izahlap, oqutush binalirining süpitini tekshürüsh üchün dersni kéchiktürülgenlikini uqturghan bolsimu, lékin heqiqiy sewebni héchkim bilmeydiken.
Bu kishi söhbet axirida bizge, "5- Iyul ürümchi weqesi" din kéyin, ürümchidiki uyghurlar bilen xitaylar arisidiki munasiwetning jiddiyleshkenlkini, ilgiri balilirini xitay tili mekteplirige bergen ata- Anilarning balilirini uyghurche mektepke yötkimekchi boluwatqanliqini, belkim bu mewsumluq oqush bashlanghandin kéyin, ürümchidiki xitay tili mektepliride oquwatqan uyghur oqughuchilarning uyghurche mekteplerge yötkilishi mumkinlikini bayan qildi.
"5- Iyul ürümchi weqesi" ge 2 ay bolay dep qalghan bolsimu, ürümchi weziyiti yenila jiddiy halette bolup,chetel bilen bolghan téléfon alaqisi hem intérnét alaqisi téxiche eslige kelmidi. Xewerlerdin ashkarilinishiche bu xil halet bu yil öktebirde xitayning dölet bayrimining 60 - Yilliqini ötküzüwalghuche dawamlishishi mumkin iken.
Menbe: http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/urumqi-weqesi-shahibi-08252009210155.html/story_main?encoding=latin
Tuesday, August 25, 2009
“5- Iyul Ürümchi Qanliq Qetliami” heqqide Rapor
(2009-yili 5-Iyuldin 2009-yili 24-Awghustqiche bolghan ehwallar)
Xitaylar wetinimiz Sherqitürkistanni bésiwalghan 60 yildin béri dölet diktatursini ishqa sélip, Sherqitürkistan xelqini, jümlidin Uyghur xelqini érqiy we kultural tereptin qirghin qilishni toxtatmay keldi. Xitaylarning bu qétimqi Sherqitürkistaning bashbaliqi Ürümchide yüz bergen tinch shekildiki démokkirattik herketni qandaq basturghanliqi yoqarqi sözimizni polattek pakitlar bilen ispatlap turuptu.
Xitaylarning döletlik axbarat orgini bolghan Xinhuaning 2009-yili 5-Awghust bergen xewiride bu weqede ölgenler 197, yarilanghanlar 1,600 bolup, uning ichide 156 buguna adem öldi dep xewer bérildi.Bashqa 41 ademning kim nime seweptin ölgenliki heqqide melumat bermidi.Bu xewerde yene atalmish biguna ölgenlerning ichide 134 Xitay, 11 Tunggan, 10 nepiri Uyghur, 1 nepiri bashqa itnik goruppidinmish. Yarilanghan 1,600 kishining kim ikenlikini körsetmey pütün döletlik médiyede yinik we éghir yarilanghan birqanche Xitaydin bashqa kishilerni körsitelmidi. Xewerde yene Beyjing milletler Uniwersitidin héchkishi türmige élinmidi dep, Ilham Toxtining qamalghanliqini yoshurdi.Shu künlerdiki özining xewerliride qolgha élinghanlarning sani 2,000 etrapida turup, 718 kishini qolgha élindi, dep gépidin yéniwaldi.
http://news.xinhuanet.com/english/2009-08/05/content_11831350.htm
5-Iyul Ürümchi Itnik qirghinchiliq yüz bérip ikki heptidin kéyin Xitaylar, 2009-yili 5-Iyulda qolgha élinghan Uyghurlardin 196 neper kishige ölüm jazasi bérip, miltiq bilen étip tashlidi.Xinhuaning yoqarqi 2009-yili 5-Awghustta bergen xewiride bu weqe tilgha élinmidi. 196 ademge ölüm jazasi bérilgenlik heqqidiki u xewerde körsütülishiche 20-Iyulghiche bolghan ariliqta weqede ölgenlerning 1000 din éship ketkenliki, qolgha élinghanlarning 2000 din artuq ikenliki tilgha élindi.Shu xewerde yene weqe jeryanida xitaylarning 184 neper namayishchini neq meydanda étip tashlighanliqi tilgha élindi.
http://en.apa.az/news.php?id=105228
http://cnreviews.com/wp-content/uploads/2009/07/apa-screenshot-chinese-government-executes-196-uighurs.jpg
http://cnreviews.com/life/news-issues/untrue-uighur-execution-reports-the-onion-mocks-china_20090721.html
http://hantengri.blogspot.com/2009/07/chinese-government-executes-196-uighurs.html
Xitay hökümiti Sherqiturkistanda élip barghan bu qanliq érqiy qirghinchiliq heqqide, weqe yüz bérip 50 kün ötkendin kéyinmu, bir Türkiye, Indonoziye qatarliq döletlerdin bashqa BDT, Yawropa Ittipaqi we Amérika bashliq démikuratiye we kishlik hoquqni bar küchi bilen teshwiq qilidighan, insan heqliri igilik hoquqtin üstün turidu, dep shuar towlaydighan döletlerdin tüzükrek sada chiqmidi.
http://www.turkiyegazetesi.com/HaberDetay.aspx?haberid=413218
http://www.turkiyegazetesi.com/haberdetay.aspx?haberid=413212
http://www.mfa.gov.tr/no_115_-06-temmuz-2009_-sincan-uygur-ozerk-bolgesi_nin-baskenti-urumci_de-meydana-gelen-olaylar-hk_.tr.mfa
http://www.bbp.org.tr/news_detail.asp?newID=122&newTitle=ÇİN%20YÖNETİMİ%20DOĞU%20TÜRKİSTAN’DAKİ%20SOYKIRIMA%20SESSİZ%20KALIYOR
Xinhuaning 2009-yili 4-Auwghust bergen xewiride yene 5-Iyul tinchliq bilen élip bérilghan weqeni milliy bölgünchiler, qanunsiz diniy küchler we radikal islamchilar keltürüp chiqarghan zor kölemdiki urup-chéqish, öltürüsh-bulash weqesi dep qarap, bu weqege chétishliq 718 ademni qolgha alghanliqi we 3,318 maddiyboyum, 2,169 resim, yüzge yéqin filimni qolgha chüshürgenlikini, 1000din artuq ademni soraq qilghanliqini, 530 dukkan we 943 moturluq qatnash qurallirining kardin chiqqanliqini otturgha qoydi. Shu arqiliq weqening heqiqiy jawapkarlirini hökümet ichidin yaki xitay xelqidin izlimey biguna Uyghur xelqini jazalash üchün sewep teyyarlidi. Xitaylar ortigha qoyghan matériyallarda pakit burmilandi, saxta nex meydan hazirlandi, heq bilen naheq qalaymiqanlashturiliwetildi, hökümet we Xitaylargha paydisiz dep qaralghan nersiler yoshurulup, Uyghurlarni qarilash we jazalashqa paydisi bar dep qaralghan eng kichik sheyi we hadisilermu pakit süpitide hazirlandi. Birleshken döletler teshkilatining bu yil Genwede échighan Xelqara insan heqliri heqqidiki yighinidin kéyin, Dunya jamaetchiliki, Xitay dölitining propigandalirigha aldinishqa, bir tereplime xulase chiqirishqa bashlidi.Sherqiturkistanda bolsa biguna Uyghur yashliri türkümlep qirghingha uchrimaqta, Xitay döliti qolgha chüshürgen atalmish pakitlar asasida xelqimizning qénini tökmekte...
Xelqara jemiyet we Insan heqliri teshkilatliri, Xitaylar hazirlighan we chetel médiyeliri tarqatqan melumatlarda ortigha chiqip, xitaylarning ziyankeshlikige uchrash éhtimali bolghanlarning (Meyli qéchip yürüwatqan, meyli normal yashawatqan, meyli türmige tashlanghan, meyli éghir yarilanghan, meyli ölüm jazasigha höküm qilinghan bolsun) qatlammu-qatlam we her türlük heq-hoquqlirini qoghdap qélishi kérek. Öltürülgen ölükningmu heqqi-hörmiti, izzet-nepsi qoghdilishi kérek!
http://news.xinhuanet.com/english/2009-08/04/content_11825993.htm
Xitayning Xinhua agéntliqining 4-Awghust Ürümchidin bergen yene bir xewiride, shu küni Ürümchide yene 83 neper weqe gumandarining jazalanghanliqini otturgha qoydi.Ürümchi ottura xelq sot mehkimisining bashliqi Ötkür Abdurahman we Ürümchi sheherlik saqchi idarisining bashliqi Chen Zhuangweining qarishiche, bu 83 kishining 718 kishining terkiwide ikenliki otturgha qoyuldi.
http://news.xinhuanet.com/english/2009-08/04/content_11825781.htm
http://english.cctv.com/20090805/100813.shtml
Xitay hökümiti pakitni burmilap “tutuldi” dégen söz bilen “jazalandi” dégen sözni we sitastikiliq melumat we maddiy pakitlarni gherezlik ishlitip, özliri bir millet üstidin yürgüziwatqan érqiy qirghingha ayit pakitlarni qalaymiqanlashturiwetti.Uyghurlarni qirghin qilishni dunyagha qanunluq körsitish üchün tirishchanliq körsetmekte. Emiliyette bolsa, bu 83 kishi adaletsiz xitay soti teripidin ölüm jazasigha höküm qilindi.
http://article.wn.com/view/2009/08/05/Chinese_Prosecutors_say_83_to_Face_Charges_Over_Xinjiang_Rio/
Xitayning Xinhua agentliqining 3-Awghust Béyjingdin Bergen xewiride Ürümchi qanliq weqesige alaqidar 5 quralliq teshkilatning Urumqi, Kashgar, Aksu we Ili qatarliq rayonlarda pash qilinghanliqini éytip, 4-Awghustta tutulghanlarning, uning bilen alaqisi bar yoqlighini, yoq bolsa u yerde qolgha élinghanlarning sanini ashkarilimidi. Xinxuaning 3-, 4-, 5- auwghustta Bergen xewerlirideki pakitlarda izchilliq yoq.
http://news.xinhuanet.com/english/2009-08/03/content_11819886.htm
Xitayning Xinhua agentliqining 2-Awghust Ürümchidin bergen xewiride 29-Iyulda qolgha élinghanlardin bashqa yene 319 kishining qolgha élinghanliqi ilgiri sürüldi.Uningda yene ilgiri yeni 6-Iyulghiche 1000din artuq adem qolgha élindi, dégen melumatni bérip, 4-Awghustta bérilgen jemiy tutulghanlarning sani 718 digen sanning saxtiliqi ispatlandi.Qolgha élinghanlarning heqiqiten zadi qeyerde qolgha élinghanliqi, ularning 7-Ayning 5-künki tinch shekilde élip bérilghan weqe bilen chétishliqi bar yoqliqi mexpiy tutulmaqta.Ularning bergen melumatida weqeni Xitaylarmu sadir qilghan turup, qolgha élinghanlarning yerlik xelqler ikenligi ilgiri sürüldi.Xitaylargha chare qollanmidi.
http://news.xinhuanet.com/english/2009-08/02/content_11814102.htm
ABC xewer agentliqining we bashqa axbarat orunlirining 13-Iyul Ürümchidin bergen xewirige qarighanda, Xitaylar nex meydanda Üch Uyghurgha oq chiqirip 2 kishining ölüshi we bir kishining yarilinishini keltürüp chiqardi. Xitaylar emeliyette 5-Iyul künidin we 7-Iyulghiche bolghan 3 kün ichidila 1000 gha yéqin Uyghurni qetliam qildi.
http://abcnews.go.com/International/wireStory?id=8066645
http://blog.taragana.com/n/urumqi-government-says-police-kill-2-uighur-men-wound-1-after-they-were-attacked-108297/
Chetelning Reuters qatarliq Axbarat agentliqliri we Xinhuaning 29-Iyul Beyjingdin tarqatqan xewerlirige qarighanda, Xitaylar Ürümchidiki 5-Iyul démokirattik herkiti bilen munasiwetlik dep qarap, 15 kishini tutush buyruqi chiqarghan. Xitay terep ishletken resimlerning turmida, qattiq éghir basqi astida tartilghanliqi melum boldi.Tutush buyruqi chiqirilghan bu insanlarning bezillirining alla burun öltürüwétilgen bolsimu, yene bezillirining xitay türmiside bolsimu yenila tutush buyruqi chiqirilghanliqi kishini oygha salidu.Undin bashqa bu xewerlerde Ürümchidiki Xitay köchmenlirining Xitay dölet armiyesi, quralliq qisimliri we saqchillirining körmeslikke sélishi we himaye qilishi bilen 6-Iyul, 7-Iyul, 8-Iyul we 9-Iyulklarda Xitay aqqunliri teripidin wehshiylerche dumbalinip we chanilip öltürülgenlerning sani heqqide melumat bermidi we u weqeni keltürüp chiqarghan Xitay qatillirini qolgha alghanliqi we tutush buyruqi chiqarghanliqigha ayit xewer bermidi.Bu 15 kishi allaburun ölümge buyrulghan bolup, bu qétim ölümge buyrulidighanlar bilen alaqisi yoq.
http://www.reuters.com/article/worldNews/idUSTRE56T0K920090730
http://blog.taragana.com/n/china-issues-most-wanted-list-for-15-people-it-blames-for-ethnic-riots-in-far-west-xinjiang-124880/
http://timesofindia.indiatimes.com/NEWS/World/China/China-issues-most-wanted-list-for-Xinjiang-riots/articleshow/4836813.cms
(2009-yili 5-Iyuldin 2009-yili 24-Awghustqiche bolghan ehwallar)
Xitaylar wetinimiz Sherqitürkistanni bésiwalghan 60 yildin béri dölet diktatursini ishqa sélip, Sherqitürkistan xelqini, jümlidin Uyghur xelqini érqiy we kultural tereptin qirghin qilishni toxtatmay keldi. Xitaylarning bu qétimqi Sherqitürkistaning bashbaliqi Ürümchide yüz bergen tinch shekildiki démokkirattik herketni qandaq basturghanliqi yoqarqi sözimizni polattek pakitlar bilen ispatlap turuptu.
Xitaylarning döletlik axbarat orgini bolghan Xinhuaning 2009-yili 5-Awghust bergen xewiride bu weqede ölgenler 197, yarilanghanlar 1,600 bolup, uning ichide 156 buguna adem öldi dep xewer bérildi.Bashqa 41 ademning kim nime seweptin ölgenliki heqqide melumat bermidi.Bu xewerde yene atalmish biguna ölgenlerning ichide 134 Xitay, 11 Tunggan, 10 nepiri Uyghur, 1 nepiri bashqa itnik goruppidinmish. Yarilanghan 1,600 kishining kim ikenlikini körsetmey pütün döletlik médiyede yinik we éghir yarilanghan birqanche Xitaydin bashqa kishilerni körsitelmidi. Xewerde yene Beyjing milletler Uniwersitidin héchkishi türmige élinmidi dep, Ilham Toxtining qamalghanliqini yoshurdi.Shu künlerdiki özining xewerliride qolgha élinghanlarning sani 2,000 etrapida turup, 718 kishini qolgha élindi, dep gépidin yéniwaldi.
http://news.xinhuanet.com/english/2009-08/05/content_11831350.htm
5-Iyul Ürümchi Itnik qirghinchiliq yüz bérip ikki heptidin kéyin Xitaylar, 2009-yili 5-Iyulda qolgha élinghan Uyghurlardin 196 neper kishige ölüm jazasi bérip, miltiq bilen étip tashlidi.Xinhuaning yoqarqi 2009-yili 5-Awghustta bergen xewiride bu weqe tilgha élinmidi. 196 ademge ölüm jazasi bérilgenlik heqqidiki u xewerde körsütülishiche 20-Iyulghiche bolghan ariliqta weqede ölgenlerning 1000 din éship ketkenliki, qolgha élinghanlarning 2000 din artuq ikenliki tilgha élindi.Shu xewerde yene weqe jeryanida xitaylarning 184 neper namayishchini neq meydanda étip tashlighanliqi tilgha élindi.
http://en.apa.az/news.php?id=105228
http://cnreviews.com/wp-content/uploads/2009/07/apa-screenshot-chinese-government-executes-196-uighurs.jpg
http://cnreviews.com/life/news-issues/untrue-uighur-execution-reports-the-onion-mocks-china_20090721.html
http://hantengri.blogspot.com/2009/07/chinese-government-executes-196-uighurs.html
Xitay hökümiti Sherqiturkistanda élip barghan bu qanliq érqiy qirghinchiliq heqqide, weqe yüz bérip 50 kün ötkendin kéyinmu, bir Türkiye, Indonoziye qatarliq döletlerdin bashqa BDT, Yawropa Ittipaqi we Amérika bashliq démikuratiye we kishlik hoquqni bar küchi bilen teshwiq qilidighan, insan heqliri igilik hoquqtin üstün turidu, dep shuar towlaydighan döletlerdin tüzükrek sada chiqmidi.
http://www.turkiyegazetesi.com/HaberDetay.aspx?haberid=413218
http://www.turkiyegazetesi.com/haberdetay.aspx?haberid=413212
http://www.mfa.gov.tr/no_115_-06-temmuz-2009_-sincan-uygur-ozerk-bolgesi_nin-baskenti-urumci_de-meydana-gelen-olaylar-hk_.tr.mfa
http://www.bbp.org.tr/news_detail.asp?newID=122&newTitle=ÇİN%20YÖNETİMİ%20DOĞU%20TÜRKİSTAN’DAKİ%20SOYKIRIMA%20SESSİZ%20KALIYOR
Xinhuaning 2009-yili 4-Auwghust bergen xewiride yene 5-Iyul tinchliq bilen élip bérilghan weqeni milliy bölgünchiler, qanunsiz diniy küchler we radikal islamchilar keltürüp chiqarghan zor kölemdiki urup-chéqish, öltürüsh-bulash weqesi dep qarap, bu weqege chétishliq 718 ademni qolgha alghanliqi we 3,318 maddiyboyum, 2,169 resim, yüzge yéqin filimni qolgha chüshürgenlikini, 1000din artuq ademni soraq qilghanliqini, 530 dukkan we 943 moturluq qatnash qurallirining kardin chiqqanliqini otturgha qoydi. Shu arqiliq weqening heqiqiy jawapkarlirini hökümet ichidin yaki xitay xelqidin izlimey biguna Uyghur xelqini jazalash üchün sewep teyyarlidi. Xitaylar ortigha qoyghan matériyallarda pakit burmilandi, saxta nex meydan hazirlandi, heq bilen naheq qalaymiqanlashturiliwetildi, hökümet we Xitaylargha paydisiz dep qaralghan nersiler yoshurulup, Uyghurlarni qarilash we jazalashqa paydisi bar dep qaralghan eng kichik sheyi we hadisilermu pakit süpitide hazirlandi. Birleshken döletler teshkilatining bu yil Genwede échighan Xelqara insan heqliri heqqidiki yighinidin kéyin, Dunya jamaetchiliki, Xitay dölitining propigandalirigha aldinishqa, bir tereplime xulase chiqirishqa bashlidi.Sherqiturkistanda bolsa biguna Uyghur yashliri türkümlep qirghingha uchrimaqta, Xitay döliti qolgha chüshürgen atalmish pakitlar asasida xelqimizning qénini tökmekte...
Xelqara jemiyet we Insan heqliri teshkilatliri, Xitaylar hazirlighan we chetel médiyeliri tarqatqan melumatlarda ortigha chiqip, xitaylarning ziyankeshlikige uchrash éhtimali bolghanlarning (Meyli qéchip yürüwatqan, meyli normal yashawatqan, meyli türmige tashlanghan, meyli éghir yarilanghan, meyli ölüm jazasigha höküm qilinghan bolsun) qatlammu-qatlam we her türlük heq-hoquqlirini qoghdap qélishi kérek. Öltürülgen ölükningmu heqqi-hörmiti, izzet-nepsi qoghdilishi kérek!
http://news.xinhuanet.com/english/2009-08/04/content_11825993.htm
Xitayning Xinhua agéntliqining 4-Awghust Ürümchidin bergen yene bir xewiride, shu küni Ürümchide yene 83 neper weqe gumandarining jazalanghanliqini otturgha qoydi.Ürümchi ottura xelq sot mehkimisining bashliqi Ötkür Abdurahman we Ürümchi sheherlik saqchi idarisining bashliqi Chen Zhuangweining qarishiche, bu 83 kishining 718 kishining terkiwide ikenliki otturgha qoyuldi.
http://news.xinhuanet.com/english/2009-08/04/content_11825781.htm
http://english.cctv.com/20090805/100813.shtml
Xitay hökümiti pakitni burmilap “tutuldi” dégen söz bilen “jazalandi” dégen sözni we sitastikiliq melumat we maddiy pakitlarni gherezlik ishlitip, özliri bir millet üstidin yürgüziwatqan érqiy qirghingha ayit pakitlarni qalaymiqanlashturiwetti.Uyghurlarni qirghin qilishni dunyagha qanunluq körsitish üchün tirishchanliq körsetmekte. Emiliyette bolsa, bu 83 kishi adaletsiz xitay soti teripidin ölüm jazasigha höküm qilindi.
http://article.wn.com/view/2009/08/05/Chinese_Prosecutors_say_83_to_Face_Charges_Over_Xinjiang_Rio/
Xitayning Xinhua agentliqining 3-Awghust Béyjingdin Bergen xewiride Ürümchi qanliq weqesige alaqidar 5 quralliq teshkilatning Urumqi, Kashgar, Aksu we Ili qatarliq rayonlarda pash qilinghanliqini éytip, 4-Awghustta tutulghanlarning, uning bilen alaqisi bar yoqlighini, yoq bolsa u yerde qolgha élinghanlarning sanini ashkarilimidi. Xinxuaning 3-, 4-, 5- auwghustta Bergen xewerlirideki pakitlarda izchilliq yoq.
http://news.xinhuanet.com/english/2009-08/03/content_11819886.htm
Xitayning Xinhua agentliqining 2-Awghust Ürümchidin bergen xewiride 29-Iyulda qolgha élinghanlardin bashqa yene 319 kishining qolgha élinghanliqi ilgiri sürüldi.Uningda yene ilgiri yeni 6-Iyulghiche 1000din artuq adem qolgha élindi, dégen melumatni bérip, 4-Awghustta bérilgen jemiy tutulghanlarning sani 718 digen sanning saxtiliqi ispatlandi.Qolgha élinghanlarning heqiqiten zadi qeyerde qolgha élinghanliqi, ularning 7-Ayning 5-künki tinch shekilde élip bérilghan weqe bilen chétishliqi bar yoqliqi mexpiy tutulmaqta.Ularning bergen melumatida weqeni Xitaylarmu sadir qilghan turup, qolgha élinghanlarning yerlik xelqler ikenligi ilgiri sürüldi.Xitaylargha chare qollanmidi.
http://news.xinhuanet.com/english/2009-08/02/content_11814102.htm
ABC xewer agentliqining we bashqa axbarat orunlirining 13-Iyul Ürümchidin bergen xewirige qarighanda, Xitaylar nex meydanda Üch Uyghurgha oq chiqirip 2 kishining ölüshi we bir kishining yarilinishini keltürüp chiqardi. Xitaylar emeliyette 5-Iyul künidin we 7-Iyulghiche bolghan 3 kün ichidila 1000 gha yéqin Uyghurni qetliam qildi.
http://abcnews.go.com/International/wireStory?id=8066645
http://blog.taragana.com/n/urumqi-government-says-police-kill-2-uighur-men-wound-1-after-they-were-attacked-108297/
Chetelning Reuters qatarliq Axbarat agentliqliri we Xinhuaning 29-Iyul Beyjingdin tarqatqan xewerlirige qarighanda, Xitaylar Ürümchidiki 5-Iyul démokirattik herkiti bilen munasiwetlik dep qarap, 15 kishini tutush buyruqi chiqarghan. Xitay terep ishletken resimlerning turmida, qattiq éghir basqi astida tartilghanliqi melum boldi.Tutush buyruqi chiqirilghan bu insanlarning bezillirining alla burun öltürüwétilgen bolsimu, yene bezillirining xitay türmiside bolsimu yenila tutush buyruqi chiqirilghanliqi kishini oygha salidu.Undin bashqa bu xewerlerde Ürümchidiki Xitay köchmenlirining Xitay dölet armiyesi, quralliq qisimliri we saqchillirining körmeslikke sélishi we himaye qilishi bilen 6-Iyul, 7-Iyul, 8-Iyul we 9-Iyulklarda Xitay aqqunliri teripidin wehshiylerche dumbalinip we chanilip öltürülgenlerning sani heqqide melumat bermidi we u weqeni keltürüp chiqarghan Xitay qatillirini qolgha alghanliqi we tutush buyruqi chiqarghanliqigha ayit xewer bermidi.Bu 15 kishi allaburun ölümge buyrulghan bolup, bu qétim ölümge buyrulidighanlar bilen alaqisi yoq.
http://www.reuters.com/article/worldNews/idUSTRE56T0K920090730
http://blog.taragana.com/n/china-issues-most-wanted-list-for-15-people-it-blames-for-ethnic-riots-in-far-west-xinjiang-124880/
http://timesofindia.indiatimes.com/NEWS/World/China/China-issues-most-wanted-list-for-Xinjiang-riots/articleshow/4836813.cms
2009-yili 5-Awghustda ilan qilinghan Wakaletsiz Milletler Teshkilatining bir raporidin melum bolishiche, Xitaylar 253 Uyghurni kolliktip tutqun qilghandin kéyin yene 319 kishini qolgha alghan bolup, uningdin burun yeni 2009-yili 5-Iyuldin 31-Iyulghiche xitay hökümitining 2,000 din artuq namayish qatnashquchisini qolgha alghanliqi melum boldi. Buningdin 319 we 253 degen sanlarning 2,000 dégen san bilen alaqisi yoq.Melum bolishiche ularning nurghunliri ach qoyush, yarisini dawalimasliq, qiynap iqrar qildurush, éghir ten jazasi bérish we türme ichide ijra qilinidighan qanun tertipsiz chare-tedbirler bilen wehshiylerche öltürüwétilgenliki perez qilinmaqta.
http://www.unpo.org/content/view/9890/81/
CNN qatarliq chetel axbarat organlirining 2009-yili 19-Iyulda Uyghuristanning qorchaq reyisi Nur Bekirining éyitqanlirini asas qilip bergen xewirige qarighanda, Xitay hökümiti, namayish nex meydanida qirip tashlanghan 1000gha yéqin kishidin bashqa yene 12 kishini étip tashlighanliqini dunyagha ashkarilighan.
Xitay hökümiti eslide tutulghan we öltürülgenlerning sani we isimlirini ashkarilimaydu.Bu qétim bezi tutulghan we öltürülgenlerning sani we isim-famililirini ashkarilidi.Buningda alahiyde bir sewep bar.Deslepki perez Xitay hökümiti üstiliq qilip, Xelqara teshkilatlar, insan heqriliri jemiyetliri we axbarat organlirida kütülmigen pakitlarning otturgha chiqip qélishigha yip uchi bolush mumkinchiliki bolghan adem we hadisilerge munasiwetlik shayitlar üstidin yürgüzgen jazalarni xelqaragha ashkarilashqa mejbur boldi.Mexpiy bir terep qiliwételeydighanlirining hemmini xupiyane shekilde bir terep qildi.
http://china.globaltimes.cn/chinanews/2009-08/454883.html
http://edition.cnn.com/2009/WORLD/asiapcf/07/19/china.uyghur.threats/
2009-yili 28-Iyulda otturgha chiqqan Melumatlardin qarighanda Xitay dölet reyisi Xujintaw weqedin kéyin körünüshte milletler ittipaqliqini tekitlep,astirittin dölet diktatursini ishqa sélip Uyghurlarni türkümlep tutup, kolliktip ölüm jazasi bérishke buyrughan.Uyghur aptonum rayonigha Xitayning Dongbey alahiyde qisimlirini, döletning urushqa atap qoyghan muntizim armiyesini, Lenju herbiy rayoni qatarliqlarni ishqa sélip, azghine kam 1 milyon kishlik Armiye bilen Sherqitürkistanning barliq welayet, oblas we nahiye, sheherliride Uyghurlargha alaqidar alaqilishish we xewerlishish yolliri kisip tashlanghan bir shekilde éghir zerbe bérishke bashlighan.
http://www.unpo.org/content/view/9890/81/
CNN qatarliq chetel axbarat organlirining 2009-yili 19-Iyulda Uyghuristanning qorchaq reyisi Nur Bekirining éyitqanlirini asas qilip bergen xewirige qarighanda, Xitay hökümiti, namayish nex meydanida qirip tashlanghan 1000gha yéqin kishidin bashqa yene 12 kishini étip tashlighanliqini dunyagha ashkarilighan.
Xitay hökümiti eslide tutulghan we öltürülgenlerning sani we isimlirini ashkarilimaydu.Bu qétim bezi tutulghan we öltürülgenlerning sani we isim-famililirini ashkarilidi.Buningda alahiyde bir sewep bar.Deslepki perez Xitay hökümiti üstiliq qilip, Xelqara teshkilatlar, insan heqriliri jemiyetliri we axbarat organlirida kütülmigen pakitlarning otturgha chiqip qélishigha yip uchi bolush mumkinchiliki bolghan adem we hadisilerge munasiwetlik shayitlar üstidin yürgüzgen jazalarni xelqaragha ashkarilashqa mejbur boldi.Mexpiy bir terep qiliwételeydighanlirining hemmini xupiyane shekilde bir terep qildi.
http://china.globaltimes.cn/chinanews/2009-08/454883.html
http://edition.cnn.com/2009/WORLD/asiapcf/07/19/china.uyghur.threats/
2009-yili 28-Iyulda otturgha chiqqan Melumatlardin qarighanda Xitay dölet reyisi Xujintaw weqedin kéyin körünüshte milletler ittipaqliqini tekitlep,astirittin dölet diktatursini ishqa sélip Uyghurlarni türkümlep tutup, kolliktip ölüm jazasi bérishke buyrughan.Uyghur aptonum rayonigha Xitayning Dongbey alahiyde qisimlirini, döletning urushqa atap qoyghan muntizim armiyesini, Lenju herbiy rayoni qatarliqlarni ishqa sélip, azghine kam 1 milyon kishlik Armiye bilen Sherqitürkistanning barliq welayet, oblas we nahiye, sheherliride Uyghurlargha alaqidar alaqilishish we xewerlishish yolliri kisip tashlanghan bir shekilde éghir zerbe bérishke bashlighan.
Xitaylar Özilirining qanliq étnik qirghinchiliqining dunyagha yéyilip kétishidin ensirewatidu. Shundaq bolghachqa pütün dunya xelqining köz aldidila Uyghurlarning 1000gha yéqin websaytisini taqiwetmeyti. Xitaylar taqalghan barliq websaytilerning Adminliri we aktip ezalirini türmige tashliwetti.Xelqning Internet, télifon, Fax we poshta alaqillirini cheklidi.
http://blog.taragana.com/n/china-president-calls-for-ethnic-unity-in-1st-public-comments-on-issue-since-deadly-riots-122998/
Chetel axbarat organlarning Xitay hökümet orunlirining melumatigha asasen bergen, 2009-yili 30-Iyuldiki xewerliride, Xitay dölet diktatursi keltürüp chiqarghan “5-Iyul Ürümchi qetliami”din 2009-yili Awghustning bashlirigha qeder 3,000 din artuq kishi qolgha élinghanliqi melum bolmaqta.Kishilerning wetendin Bergen her türlük melumatliridin köre, bu weqe sewebidin pütün Sherqitürkistan miqyasida türmilirege tashlanghanlarning sanining 10,000din éship ketkenliki melum bolmaqta.
http://abcnews.go.com/International/wireStory?id=8207855
Reuters qatarliq chetel axbarat agentliqliri 2009-yili 8-Ayning 24-künki xewirige qarighanda, Xitay tajawuzchilliri axbarat élan qilip, bir qisim siyasiy paaliyetchilerge jaza höküm qilip bolghanliqini, yene Séntebirning bashlirighiche 200din artuq siyasiy paaliyetchige höküm élan qilidighanliqidin uchur bergenlikini Béyjingdin xewer qildi.
http://article.wn.com/view/2009/08/24/More_than_200_face_trial_for_ethnic_riots_in_China_3/
Yene nurghun xewerlerge qarighanda hazirghiche türmige tashlanghanlarning sani 10,000 din éship ketken bolsimu, Xitaylar türmide yétiwatqanlarning sani 718 dégende ching turmaqta.(2009-yili 4-Awghusttiki xewerde hazirghiche türmige tashlanghanlar 718 neper dep axbarat bérilgen, undaq bolsa, bu weqe munasiwiti bilen qolgha élindi dep qariliwatqan 9000 din artuq kishi qéni? Bu bir sir.)
Xitaylar bu qétimqi namayishni basturushqa, bir-biri bilen xizmet koordinatsiyesisi yoq bolghan yerlik we yötkep kélingen eskiriy qisimlarni, quralliq qisimlarni, saqchi, chigra mudapiye qisimliri, Xitay xelq eskerliri, qara gorohlarni ishqa salghan bolup, zadi yerlik Uyghurlardin kimning qanchilik tutup, qanchilik jazalap, qanchilik öltürgenlikini özlirimu éniq bilmeydighan weziyet shekillengen bolup, biguna qirilip ketkenlerning heddi hésawi yoq.
http://article.wn.com/view/2009/08/04/China_holds_718_in_Xinjiang_over_July_riots_Xinhua_agency/
http://www.uighurbiz.net/bbs/viewthread.php?tid=226591
http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/8219900.stm
Yoqarqi melumatlardin qarighanda, Xitay hökümet orunlirining bu qétim 200 din artuq siyasiy paaliyetchige sot achidighanliqi, 5-Iyul qanliq weqesi yüz bergendin kéyin özliri itirap qilghan tunji ish bolmastin 3-qétimliq sotlash bolup hésaplinidu.Ular ilgiri bergen melumatida 196 ademni bir sotlighanliqini élan qilghan, ikkinchi qétim, 200din artuq insanni sotlashtin burun yene bir qisim siyasiy paaliyetchiler üstidin höküm chiqiridighanliqini éytqanti.Undin bashqa weqe jeryanida étip tashlangha 186 neper kishimu bar.
Xitay hökümitining yillardin béri Uyghurlar üstidin yürgüzüp kelgen pashistik siyasetlirining alahiyidilikliridin qarighanda, ularning hazirghiche resmiy shekilde xelqaragha melum qilghan, öltürülgen we köz aldimizda ölüm jazasi béridighan Uyghurlarning sani hazir 493 neperge yeti. Mushu weqe sewebidin pütün Sherqitürkistan miqyasida türmige tashlanghanlarning sani 10,000din éship ketti. Undin bashqa Xitay qanun organliri we eskiriy qisimlirining kolléktip qirip tashlighanliri, xitay aqunliri kalteklep we chanap öltüriwetkenler, éghir yarilandurulup türmilerde dawalinalmay naheq ölüp ketkenler, mejburiy qiynap, ten jasasi bilen öltürüwétilgenler, qoghlap yürüp étip tashlanghanlarning sani 3000 din artuq ikenliki perez qilinmaqta.
Xitay hökümiti Sherqitürkistanni bésiwalghan 60 yildin béri pilanliq we sistémiliq shekilde Uyghurlarni millet süpitide yoqitiwétish politikisini yürgüzüp keldi. Xelqimizning milliy kimlikini étirap qilmidi, milliy maaripimizni weyran qildi, diniy étiqat we siyasiy erkinlikimizni boghdi, yer asti we yer üsti bayliqlirimizni talan-taraj qildi we yerlik medeniyitimizni weyran qildi. Bashqa milletler bilen bolghan ittipaqliqimizgha buzghunchiliq qilip, Uyghurlarni hedep ulargha set körsütüp, Xitay millitide Uyghurlargha qarita érqiy kemsitish iddiysini perwish qilip, bir qolluq yétildürüp chiqti.
Xitay hökümitining bu qétimqi Ürümchide tinch shekilde élip bérilghan démokirattik herketke tutqan pashistik siyasiti Uyghur xelqining bir Insan süpitide heqqi-hörmitining qalmighanliqini,Uyghurlarning eng addiy sewepler bilenmu éghir siyasiy betnamlargha qélip jazalinidighanliqini, jazalanghanlarning insan qélipidin chiqqan shekilde xorlinidighanliqini, éghir ten jazasi bérish, qiynash we xorlash netijiside haywandek öltürilidighanliqini, ölgen jesetlerningmu heqqi-hörmetke érishelmeydighanliqini ispatlidi. Shuning bilen Sherqitürkistanliqlar, jümlidin Uyghurlar dunya heqqide, insaniyet heqqide, démokiratiye we heq-adalet heqqide bashqidin oylunushqa mejbur bolmaqta.
Sherqitürkistan Birliki Teshkilati Teshwiqat Merkizi
25-Aughust 2009/Gérmaniye
Subscribe to:
Posts (Atom)
FREE UYGHURISTAN!
SYMBOL OF UYGHUR PEOPLE
