Xitay, Chetellerdiki Uyghurlargha Siyasiy Bésim Ishlitishke Urunmaqta

Muxbirimiz Eqide
2009-06-25

Chetellerde uyghurlarning siyasiy we kishilik hoquq paaliyetlirining üzlüksiz küchiyishige egiship, xitay hökümitining uyghurlarning bu xil paaliyetlirige tosqunluq qilish, bésim ishlitish heriketlirimu ewjige kötürülmekte.


Uyghurlarning bolupmu siyasiy paaliyetchilerning inkas qilishiche, xitay hökümiti weten ichi we sirtidiki uyghurlargha, bolupmu siyasiy paaliyet bilen shughulliniwatqan paaliyetchilerge bolghan bésimini yillardin buyan dawam qilip kelgen bolup, weten ichide yashawatqan uyghurlar nöwette xitayning asasiy qanunlirida, aptonumiye qanunlirida békitilgen hoquqlardin paydilinip, namayish qilish, sözlesh, diniy erkinlik hoquqliridinmu behrimen bolush imtiyazliridin pütünley mehrum qaldurulghan, uyghurlarning xitayning qanun - Nizamnamliri boyiche élip barghan eng kichik heriketlirimu, öch élish we qirghinchiliq xaraktérlik her xil shekilde basturulup kelgen.

Uyghur teshkilatchiliri, xitay hökümitining uyghurlar wetinining sirtidiki sherqiy türkistan milliy herikitini ajizlashturush üchün bolsa, her xil shekildiki tehdit, her xil shekildiki süyiqest shuningdek diplomatiye usullirini ishqa sélip kéliwatqanliqini, bolupmu xelqara jamaetchilikige uyghur herikitini térrorchiliq bilen zich munasiwetlik dep körsitip, öz meqset ‏ - Muddiasigha érishmekchi bolghanliqini, emma bu jehette héchbir netijige érishelmigenlikini bildürmekte.

Uyghur teshkilatchiliri yene, bolupmu xitay hökümitining uyghur dawasini yéqitish üchün özining diplomatik, iqtisadi küchlirini ishqa sélish, dunyadiki nopuzini ishqa sélish we birleshken döletler teshkilatidiki ornini ishqa sélish taktikilirini qollanghan bolsa, yene bir tereptin her qaysi döletlerde siyasiy panahliq telep qilghan uyghurlarni yaki her xil sewebler bilen chetellerde olturaqliship qalghan uyghurlarni siyasiy paaliyet hetta medenyet paaliyetlirigimu qatnashturmasliq, bu arqiliq uyghur teshkilatliri, uyghur milliy herikitini yétim qaldurush üchün türlük usullarni qollinip kéliwatqanliqini inkas qilmaqta.

Dolqun eysa ependi sözide, gérmaniye hökümitining gérmaniyide siyasiy panahliq telipi ret qilinghan bir qisim uyghurlargha,gérmaniyide turush roxsiti bérish üchün xitay elchixanisidin pasport élishni telep qilghanliqini, bu xil mejburiyet astida qalghan uyghurlargha xitay elchixanisining xadimliri ochuq halda özliri üchün jasosluq qilish telipini qoyghanliqini ashkarilidi.

Dolqun eysa ependi sözide, xitay hökümitining ishletken bu xil taktikiliri uyghur milliy dawasini ajizlitalmighanliqini, emma xitay nahayiti az sandiki bir qisim kishilerni özige tartish, ular arqiliq az bir uchurlargha ige bolush meqsitige yetken bolsimu, xelqaradiki uyghur milli siyasiy dawasining asasi huligha zerrichilik tesirini körsitelmigenlikini bildürdi. Bolupmu gérmaniyide yashawatqan zor köpchilik uyghurlarning dunya uyghur qurultiyining meyli siyasi yaki medenyet paaliyetlirige, xitay hakimyitige qarshi élip bérilghan namayishlargha aktip qatnishiwatqanliqini, bu xil paaliyetlerge qatnishishni bayqut qilidighan ehwallarning sadir bolmighanliqini éytti.

Kanada uyghur jemiyitining reisi ruqiye turdush xanim, dolqun eysa ependi otturigha qoyghan ehwallarning kanadadimu yüz bergenlikini bildürdi.

Ruqiye xanim sözide, gerche xitay hökümitining her xil hile ‏ - Mikir we charilirini ishqa sélip uyghurlarni siyasiy paaliyetlerge qatnishishtin waz kechküzüshke urunup chong bir netijige érishelmigenlikini, yenila heq - Hoquqlirini qolgha keltürüsh yolida bedel tölewatqan uyghurlarning köp sanni igileydighanliqini, buning bilen birge xitayning tehditlirige ajizliq körsitiwatqan uyghurlarningmu yoq emeslikini éytti. Ruqiye xanim weten sirtidiki her bir uyghurning xitayning bésimigha taqabil turush rohini kücheytish kéreklikini teshebbüs qildi.

Dunya uyghur qurultiyining bash katipi dolqun eysa ependi, dunya uyghur qurultiyigha wakaliten pütkül uyghur jamaetchilikidin xitay hökümitining bésimigha taqabil turush jasaritige ige bolushini telep qildi.

25 ‏ - Iyun küni xitay tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi ching gang muxbirlarni kütiwilish yighinida, shiwitsiyide turushluq xitay diplomatining jasosluq sewebidin shiwitsiye chégrisidin qoghlap chiqirilghanliq weqesi heqqide ipade bildürüp, her qandaq bir xitay diplomatining turushluq dölet qanunigha emel qilishini, bolupmu tashqi diplomatiye munasiwet qanunlirigha hörmet qilishini, junggoning qanunigha xilapliq qilghan bashqa dölet diplomatiye xadimliriningmu oxshashla jazagha tartildighanliqini bildürdi.

Menbe:http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/xitayning-besimi-chetelde-06252009231921.html/story_main?encoding=latin

Qaghiliq Nahiyisidiki Mekteplerde Bash Kiyim Kiyish Cheklenmekte
Muxbirimiz Mihriban
2009-06-25

Yéqinda radiomizgha kelgen inkaslargha qarighanda, qaghiliq nahiyisidiki bashlanghuch mekteplerde oqughughuchilarning mektep ichide bash kiyim kiyishi cheklengen. Ehwalni inkas qilghan oqutquchining bildürüshiche, ularning mektipide, bu mewsum kirgendin buyan barliq oqutquchi - Oqughuchilarning mektepke bash kiyimsiz kélishi belgilengen, bu qaidige xilapliq qilghan oqutquchilardin hetta jerimane élinghan.

AFP Photo

Uyghur diyaridiki uyghurlarning saqal - Burutluq we bash kiyimlik körünüshliridin biri.

Biz bu ishning tepsilatini igilesh üchün qaghiliq nahiyisidiki melum bir bashlanghuch mektepke téléfon qilghinimizda téléfonimizni alghan oqutquchi hazir heqiqeten qaghiliq tewesidiki bashlanghuch, ottura mekteplerde oqutquchi‏ - Oqughuchilargha nisbeten mektep ichide bash kiyim kiymeslik telipi yolgha qoyuluwatqanliqini éytip, shu tapta ishxanida mektep mudiriningmu barliqini, mektep mudirining bu ishni yaxshi bilidighanliqini dep téléfonni mektep mudirigha berdi.

Ziyaritimizni qobul qilghan mektep mudiri, maarip idarisidin oqutquchi - Oqughuchilarning mektep ichide bash kiyim kiymesliki heqqide téxi mexsus éniq höjjet chüshürülmigenlikini, mekteplerde bash kiyim kiymeslik teshebbus qiliniwatqanliqini, emma hazir bezi mekteplerde oqutquchi - Oqughuchilargha nisbeten mektepte bash kiyim kiymeslik tüzümi ornitilghanliqini bayan qildi.

Bu mektep mudiri yene, bu belgilimining ilgiri bir mezgil mekteplerde yolgha qoyulup, oqutquchilar narazi bolghanliqi üchün emeldin qaldurulghanliqini, emma hazir qaghiliq tewesidiki bezi mekteplerde tolimu solchil mektep mudirliri we kompartiye sékritarlirining öz mektepliride mektep ichide bash kiyim kiymeslikini tüzümleshtürüwalghanliqini, shexsen özining bu xil ehwalgha narazi ikenlikini dédi.

Qaghiliq nahiyilik maarip idarisining xitay xizmetchi xadimining bu ishqa nisbeten qarishi bashqiche bolup, uning qarishiche mekteplerde oqutquchi - Oqughuchilarning bash kiyim kiymesliki pédagogika qaidisige uyghun iken.

Biz uninggha qaghiliqtiki oqutquchilarning bu ishqa bolghan naraziliqini bizge inkas qilghinini éytqinimizda u narazi bolghan halda bizge bu xewerni zadi kimning yetküzgenlikini qayta - Qayta sürüshtürdi hem eger oqutquchilar bu ishqa narazi bolsa aldi bilen özlirige inkas qilishi kéreklikini tekitlidi, qarighanda maarip idarisining bu xadimi bizning bu ishtin xewer tapqinimizdin anche xushal emestek qilatti.

Qaghiliq nahiyilik maarip idarisining yene bir uyghur xizmetchisi bolsa, nahiyilik maarip idarisining mekteplerde bash kiyim kiymeslik toghruluq mexsus höjjet chiqirilmighanliqini, bezi mekteplerning bundaq tüzüm chiqirishi emeliyette uyghur aptonom rayoni belgiligen omumi nizam boyiche boluwatqanliqini, özining bezi mesililerge jawab bérelmeydighanliqini éytti.

Biz qeshqer maarip idarisining qaghiliqta mekteplerde yolgha qoyuluwatqan oqutquchi - Oqughuchilarning bash kiyim kiyishi chekliniwatqan ehwaldin ularning xewiri bar - Yoqluqini igilesh üchün, qeshqer wilayetlik maarip idarisige télifon qilghinimizda, télifonimizni alghan idare xadimi özining bu ishtin taza xewiri yoqluqini éytip, maarip idarisidiki melum bir ishxana mudirining télifon nomurini dep berdi.

Ziyaritimizni qobul qilghan maarip idarisining xitay millitidin bolghan ishxana mudiri, bizning erkin asiya radio istansisining muxbiri ikenlikimizni bilgendin kéyin, bizning bundaq kichik ishlarni sürüshte qilmasliqimizni, yéqinqi yillardin buyan shinjangda boluwatqan zor özgirishlerni körüshimiz kéreklikini, elwette adem terbiyileshni asasi meqset qilghan mektep orunlirida telepning téximu ching bolushining normal ish ikenlikini tekitlidi.

U bizning bash kiyim mesilisining uyghurlarning milliy örüp - Aditige taqilidighan mesile ikenlikige, eger uyghur oqutquchilardin bash kiyim kiymeslik telep qilinsa, bu ishning ularning naraziliqini qozghishi mümkinlikige nisbeten qandaq qaraydighanliqi heqqidiki soalimizgha nisbeten, her qandaq adetning dewr tereqqiyatigha egiship özgiridighanliqini, özining bezi nazuk mesililerge nisbeten téléfonda jawab bérelmeydighanliqini, eger heqiqiy ehwalni igilimekchi bolsaq yenila ishxanigha bérip, uni yüz turane ziyaret qilishimizni éytip söhbetni axirlashturdi.

Tor betliride inkas qilinishiche, qaghiliq nahiyisidiki mekteplerdikige oxshash, oqutquchi - Oqughuchilarning yürüsh - Turushigha cheklime qoyulidighan bu xil belgilimiler uyghur élining bashqa jayliridimu mewjud iken. Biz bu heqtiki melumatlarni bundin kéyinki programmilirimizda dawamliq bérimiz.

Menbe:http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/qaghiliqta-bash-kiyim-cheklesh-06252009224102.html/story_main?encoding=latin

Wén Jyabawning Xitay Yashlirini Zo Zungtangdin Öginishke Chaqirghanliqi Némidin Dérek Béridu?

Muxbirimiz weli
2009-06-26

Xitayning bash ministiri wén jyabaw yéqindin buyan aliy mekteplerge bérip, xitay oqughuchilirini uyghur yurtlirigha köplep bérishqa seperwer qiliwatidu.


'Tengritagh tor béti'ning bayan qilishiche, wén jyabaw 5 ‏ - Ayning 3 ‏ - Küni, 6 ‏ - Ayning 5 ‏ - Küni we 6‏ - Ayning 13 ‏ - Küni béyjingdiki chngxua uniwérsitéti, shiendiki qatnash uniwérsitéti we xunen uniwérsitétigha bérip, oqughuchilargha 'shinjang yaxshi jay, uni qurushqa zor türküm yashlar kérek' dégen we ularni zo zungtangdin öginishke chaqirghan.

Hazir gérmaniyide turuwatqan yazghuchi köresh ataxanning mulahize qilishiche, wén jyabawning bu sözliri uyghur xelqning jush urup ewj éliwatqan milliy herikitige taqabil turush üchün éytilghan.

Yazghuchi köresh ataxanning qarishiche, xitaylar tarixtin buyan gherbke kéngiyish xam xiyalidin waz kechken emes, hazir uyghurlarning milliy iradisige tosqunluq qilish üchün yene shu xam xiyalini otturigha qoyuwatidu.

Yazghuchi köresh ataxanning qarishiche, wén jyabaw hazir xitay yashlirini insanperwerlikke, tinchliqqa emes, belki zorawanliqqa, kéngeymichilikke bashlawatidu.

Yazghuchi köresh ataxanning qarishiche, wén jyabawning xitay yashlirini jallat zo zungtangni ülge qilishqa chaqirghanliqi, xitayning 60 yildin buyan dawamlashturuwatqan 'léy féngdek xelqning chakiri bolush' dégen siyasiti béraqla ' zo zungtangdek jahangirlik yoligha méngish' qa özgergenlikidin dérek béridu.

Bu, buningdin kéyin xitaylar bilen uyghurlar we tibetler otturisida siyasiy, ijtimai sürkülüshlerning kélip chiqishigha sewebchi bolidu.

Menbe: http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/win-jyabaw-zo-zungtang-06262009195842.html/story_main?encoding=latin

Uyghurshunas Gunnar Yarring Yighip Saqlighan Qolyazmilar
Muxbirimiz Yalqun
2009-06-24
Gunnar yarring uyghur jamaitige nahayiti tonushluq bolghan shiwétsiyilik türkolog we uyghurshunas. Uning uyghur medeniyiti we tarixigha qoshqan töhpisi yalghuz uyghurlar heqqide eser yézishla bolupla qalmay, belki uyghur élide qedirsiz halda kishilerning tam - Toruslirida we ambar öylirining bulunglirida tashlinip yatqan zor türkümdiki qolyazmilarni yighip saqlighanliqidur.




Qanche mimg yilliq tarixqa ige Uyghur qedimiy sheherliridin bir körünüsh.

Gunnar yarring yighip saqlighan bu matériyallar bügünki künde shiwétsiyining jenubigha jaylashqan lund uniwérsitétining bétondin yasalghan, atom bombisining zerbisigimu berdashliq bireleydighan yer asiti kütübxanisida nahayti qimmetlik matériyal süpitide etiwarlinip saqlanmaqta.

Gunnar yarring bu matériyallarni uyghur élini ziyaret qilghan mezgillerde uyghurlarning qolliridin nahayti erzan bahada sétiwalghan bolsa, bir qismini kéreksiz gézit parchilirigha tigishiwalghan. Bu matériyallarning tilliri erep, paris, uyghur tillirida bolup, bu qolyazmilarning eng balduri 16 - Esirge ait bolsa, kiyinkiliri 19 ‏- Esirlerge aittur.

Qolyazmilar 560 parche kitab süpitide saqlansimu, emma bir qsim toplamlar nurghun eserlerni öz ichige alghanliqi üchün témisi 1100 din köprek bolghan. Bu qolyazmilarning tepsiliy tizimliki lund uniwérsitéti tor bétining gunnar yarring saqlanmiliri munderijisi astigha tepsiliy qoyulghan bolup, qolyazmilarning birinchi bétining fotokopi nusqisini körgili bolidu. Bu qolyazmilarni mezmun jehettin inchike tarmaq türler buyiche ipadilesh qiyin bolsimu, emma chong jehettin towendikidek bir qanche türlerge bölüshke bolidu.

1 - Risale tipidiki qolyazmilar, mesilen: tümürchilik risalisi, déhqanchiliq risalisi, derwishlik risialisi, mozdozluq risalisi, boyaqchiliq risalisi, yamghur tilesh risalisi, qassapliq risalisi, nawaychiliq risalisi we bashqilar.

2 - Her xil tezkiriler, bu tarixta ötken bir qism diniy shexisler, qehrimanlar heqqide yézilghan tezkirilerni öz ichige alghan. Mesilen: xoja muhemmed shirifning tezkirisi, süt bibishahning tezkirisi, hafit muhemmedshahning tezkirisi, siyit afaq xojamning tezkirisi, muqeddes noman ibin sabitning tezkirisi we bashqilar.

3 - Hékayetler. Bu her xil timidiki hékayilerni öz ichige alghan bolup, köpinchisi yenila diniy hékayilargha baghlanghan. Mesilen: sheyix jafar sadiq heqqide hékaye, shahzade sunubar heqqide hékayet, jamuil hékayetliri, qimarwazning hékayisi we bashqilar.

4 - Diniy tüs alghan her xil pütük - Dua, qissse we qollanmilar. Mesilen, nikah we méyit képenleshke dair bayanlar, ashiq - Meshuqlar üchün tumar pütüki, qissesul enbiya, quran tepsiri, asayishliq üchün qiriq dua, namaz qaydiliri we bashqilar.

5 - Tarixi eserler. Mesilen: tarixi reshidi, tarixi hemidi, yaqubbegning tarixi, muhemmediye, yaqubbegning bashqurush tüzümi heqqide bayan we bashqilar.

6 - Kilassik shairlarning shéir - Ghezelliri mesilen. Nawayi, xarabati, meshrep, exmet yesewi we bashqilar.

7 - Edebiy tüs alghan eserler mesilen: nuruzname, tamaqlar munazirsi, kitabi bextiyar, shehiri gülshen, yüsüp bilen zileyxaning béytliri....

8 - Bashqa her xil timidiki eserler: mesilen: shagirtlar üchün ewzellikler, késel dawalash rétsipliri, gharayibatlar, insaniyet we uning bedini heqqide ikki zikir we bashqilar.

Gunar yarring yighip saqlighan bu matériyallarning bir qismi neshr qilinip aliqachan uyghurlar bilen yüz körüshken bolsimu, emma köp qismi yenila kitabxanining pinhan jazilirida tetqiqatchilarning tetqiq qilishini we neshriyat orunlirining neshr qilishini kütüp yatidu. Uyghurlar, gerche xitay hökümiti uyghur élini junggo zéminning bir qismi dep atashta ching tursimu, shu zéminning igiliri bolghan uyghurlarning medeni miraslirigha ige chiqip, ularni retlesh we neshr qiish ishlirigha héchqachan köngöl bölmigenlikidin shikayet qilmaqta.

Menebe:http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/uyghurshunas-shiwetsiye-06242009191840.html/story_main?encoding=latin

Türkiye Jumhur Reisi Abdullah Gülning Xitay Ziyariti Resmiy Bashlandi
Muxbirimiz Erkin Tarim
2009-06-24

Türkiye jumhuriyitining reisi abdullah gülning xitayda élip baridighan ziyariti bügün resmiy bashlandi. Xitay dölet reisi xu jintawning teklipige binaen, köp kishidin terkip tapqan bir heyet bilen béyjinggha yétip barghan.



TRT / Erkin Tarim

Türkiye jumhuriyitining reisi abdullah gül

Abdullah gülni béyjing ayropilan istansisida xitay tashqi ishlar ministiri muawini jay jün, xitayning enqerede turushluq elchisi gong shyaw shéng we türkiyining béyjingda turushluq elchisi murat esen qatarliq kishiler kütüwalghan.

Abdullah gül 6 - Ayning 24 - Künidin 29 - Künigiche xitayda ziyaret élip baridighan bolup, béyjing, ürümchi, shien we shénjén qatarliq jaylargha baridiken. Abdullah gülning ürümchi ziyariti türkiye jumhuriyiti tarixida tunji qétim bir dölet reisining uyghur diyarigha élip barghan ziyariti hésablinidiken.

Abdullah gül bilen birlikte türkiye ichki ishlar ministiri béshir atalay, soda - Sanaetke mesul dölet ministiri zafer chaghlayan, qeyseri walisi mewlüt biliji, köp sanda parlamént ezaliri, aliy rehberler we karixanichilarmu xitaygha ziyaret élip barmaqta.

1995 - Yili türkiyining sabiq reis jumhuri sulayman démirel xitaygha resmi ziyaret élip barghandin béri, dölet bashliqi sewiyiside bir ziyaret bügüngiche élip bérilmighan iken. Shunga bu qétimqi bu ziyaret siyasiy közetküchilerning türk metbuatlirining nahayiti diqqet étibarini qozghimaqta. Bolupmu bu qétim abdullah gülning ürümchige ziyaret élip bérishi türkiyidiki uyghurlarningmu qattiq diqqitini qozghimaqta.

Türk metbuatliridiki xewerlerde bezi mutexessisler abdullah gülning bu qétimqi ziyariti jeryanida choqum uyghur mesilisini küntertipke élip kélishi kéreklikini, bolupmu tunji türk islam döliti qurulghan tarixi sheher qeshqerni xitaylaning chaqmasliqini otturigha qoyishi kéreklikini tekitlimekte.

Türkiye jumhuriyitining reis jumhuri abdullah gül 6 - Ayning 24 - Küni béyjingdiki ziyariti axirlashqandin kéyin, 6 - Ayning 25 - Küni ürümchige baridiken. Kéyin shien we shénjénni ziyaret qilghandin kéyin 6 - Ayning 29 - Küni türkiyige qaytidiken.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.


Menbe:http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/turkiye-xitay-abdulla-gul-06242009191833.html/story_main?encoding=latin

Ürümchide Tunji Atilar Bayrimi Paaliyiti Ötküzüldi
Muxbirimiz Eqide
2009-06-24

Qedirlik oqurmenler, tunji qétim uyghurlar wetinide " atilar bayrimi" ötküzülüp, atilarning nam - Sheripi xatirilendi. Atilar bayrimini ürümchi xeyri saxawet bash jemiyiti, saxawetchi atilar kolliktipi, " diyarim pen - Téxnika cheklik shirkiti", " diyarim tor békiti", "yarp zeherning aldini élish tori" qatarliq orunlar birlikte uyushturghan bolup, paaliyet " xelqara atilar küni" yeni 21 ‏- Iyun ürümchidiki " qaynam " résturanida ötküzülgen.

21 ‏- Iyun ürümchidiki " qaynam " résturanida ötküzülgen tunji qétimliq " atilar bayrimi" din körünüsh.

Paaliyetke wetendiki her sahe zatlar, alim, mütexesssler, dangliq senetkarlar, tijaretchiler, anilar wekilliridin bolup 500 din artuq kishi daxil bolghan. Mezkür paaliyet abduréhim héyt ijrasidiki atilargha béghishlanghan " atilar " namliq naxsha bilen bashlanghan.

" Toqach berse anam tonurdin,
Erk bergen atam jenglerde.
Könglek berse anam matadin,
Bayraq berdi atam zeperde ."

Bu misralarning beziliride atilarning weten jenggahliridiki baturluqi teriplense, yene bezi misralirida ata terbiyiside tawlanghan perzentning yaw aldida xarlanmaydighanliqi medhiyelengen.

Tunji qétim ötküzülgen bu murasimda méhmanlardin wekiller, atilar sözge teklip qilinghan. Hazirqi zaman meshhur uyghur alimi, tilshunas imin tursun ependi atilar bayrimini tebriklesh paaliyitige yuqiri baha bérip, " bu paaliyet uyghur tarixidiki tunji qétimliq hem tolimu ehmiyetlik bir qétimliq paaliyet boldi " dep teripligen.

Wetende xatirilengen tunji atilar bayrimini tebriklesh munasiwiti bilen, imin tursun ependige téléfun urup, uning atilar küni heqqidiki tesiratini igiliduq.

Atilar bayrimini tebriklesh dawamida ehmiyetlik, mezmunluq we menilik paaliyetler élip bérilghan bolup, qimmet bahaliq resim we bashqa hüner senet - Buyumlirini kim artuq qilip sétish usuli we iane toplashtin yighilghan 50 nechche ming yüenni artuq pul ailiside qéyinchiliqi bar, oqush netijisi alahide yaxshi bolghan aliy mektep oqughuchilirigha we jemiyettiki türlük saxawet ishlirigha serp qilish békitilgen.

Paaliyette yene, pishqedem ustazlarning, uyghur tarixida öchmes izlarni qaldurghan uluq atilarning ish - Izliri, tarix betliride qaldurghan töhpiliri eslep ötölgen we bügünki atilarning ene shu ejdatlar izini bésip, yaramliq uyghur ewlatlirini yétishtürüsh ümidini ipadiligen. Heqiqetenmu wetenning, bir milletning ronaq tépishida atilarning rolining qanchilik muhim we éghir ikenliki hemmige melum. Mustehkem aile berpa qilish, yaramliq perzent yétishtürüsh her bir atining bash tartip bolmaydighan müqeddes burchi.

Wetende ötküzülgen atilar künidin süyüngen, chetelde yashawatqan bir ana atilargha bolghan ümidini izhar qilip yürek sözlirini ipadilep ötti.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

Menbe:http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/urumchide-atalar-bayrimi-06242009191828.html/story_main?encoding=latin

Uyghurs Held in Anniversary Clampdown

Radio Free Asia June 19, 2009

HONG KONG—Authorities the Xinjiang Uyghur Autonomous Region (XUAR), home to the mostly Muslim Uyghur ethnic minority, have detained a number of youths in an anti-separatism campaign ahead of the sensitive 60th anniversary of communist rule, sources in the region said.

The latest "100-day Strike Hard" campaign was launched following a nationwide teleconference by Beijing's ministry of public security in April, which called on police departments across the country to be especially vigilant as the Communist Party prepares to celebrate its 60th anniversary on Oct. 1.

"The Chinese government is trying really hard to destroy us, including our culture, our religion, and our language," a young man from the Gulja [in Chinese, Yining] region of Xinjiang, said.

Probe sought

He called on international human rights groups to carry out an investigation and said he knew of 13 Uyghurs, mostly young men, who had been detained in April and May in the Gulja area, which saw a violent suppression of an uprising against Chinese rule in 1997.

He said a Uyghur man named Osmanjan was detained by local police in March or April in Kara Bughra, Kunas county, and was currently being held in Kunas prison, and that Yasinjan, of Kipekyuz in Gulja county, was also detained in March or April. A third man, Abduheni Tayir, was detained in Jiliyuzi, also in Gulja county, in May.

Residents of Gulja have also been detained in the Uyghur capital Urumqi in May, the Uyghur man said, with the detainees including a man identified as Kasimjan from Onyar in Gulja county, Mehmutjan from Cholukay village in Gulja county, and Abduhalik from Kash in the same county.

Further Gulja county detentions had followed in May, the Uyghur man said, including Abduwahap Mutellip in Tohochiyuz village, Abdugheni Ablikim from Tohochiyuz village, Ilham from Onyar village Islam from Cholukay, and Yarmamet from Penjim.

An officer who answered the phone at the Gulja police station confirmed that some detentions had taken place but declined to give details.

"Yes, in May, we did detain some people who took part in illegal religious activities," the officer said. "But we cannot tell you their names. This is our rule."

The authorities also detained a 50-year-old imam of the Tawakchi mosque in Gulja city, the Uyghur man said, adding that he believed himself to be under threat as well.

"I know I am in great danger," he said. "I have been arrested three times already by the police. And I stayed in prison for more than 10 years."

He said seven of his relatives were killed during the suppression of the Gulja demonstrations in 1997.

Blamed for separatism

Uyghurs constitute a distinct, Turkic-speaking, Muslim minority in northwestern China and Central Asia.

They declared a short-lived East Turkestan Republic in Xinjiang in the late 1930s and 40s but have remained under Beijing’s control since 1949.

Beijing has launched a massive development initiative in the poorer western regions of the country in recent years, while at the same time actively encouraging the migration of Han Chinese to the troubled region.

Many Uyghurs are bitterly opposed to Beijing’s rule in Xinjiang.

Beijing blames Uyghur separatists for sporadic bombings and other violence in the Xinjiang region. But international rights groups have accused Beijing of using the U.S. “war on terror” to crack down on non-violent supporters of Uyghur independence.

Overseas rights groups say untold numbers of people were killed in the Gulja unrest of February 1997, in a crackdown that went largely unnoticed by the outside world.

Official warning

China has accused Uyghur separatists of fomenting unrest in the region, particularly in the run-up to and during the Olympics last year when a wave of violence hit the vast desert region.

The violence prompted a crackdown in which the government says 1,295 people were detained for state security crimes, along with tighter curbs on the practice of Islam.

XUAR Party Chief Wang Lequan was quoted in China’s official media as saying the fight against these forces was a “life or death struggle,” and he has spoken since of the need to “strike hard” against ethnic separatism.

In March this year, XUAR Governor Nur Bekri warned in a speech to the National People’s Congress, China’s annual session of parliament, of a “more fierce struggle” against separatist unrest in the region.

Activists have reported wide-scale detentions, arrests, new curbs on religious practices, travel restrictions, and stepped-up controls over free expression.

Original reporting in Uyghur by Mehriban. Uyghur service director: Dolkun Kamberi. Written for the Web in English by Luisetta Mudie. Edited by Sarah Jackson-Han.

Copyright © 1998-2009 Radio Free Asia. All rights reserved.

Xitayning Tinch Özgirish Qedimi Héchqachan Astilap Qalghini Yoq
Muxbirimiz Weli
2009-06-16

Xitay tamozhnilri yéqinda élan qilghan sanliq melumatlargha qarighanda, bu yil 5‏ - Ayda xitayning tashqi soda méqdari ötken aydikidin 3.8% Azlidi, bulturqi oxshash mezgilidikidin 26.4% Kamlidi. Xitay bilen yawropa, amérika we yaponiye otturisidiki sodidiki tengpungsizliqmu 22.1%, 17.1% We 24.6% Azaydi.


Amérika awazining bayan qilishiche, washingtondiki pitérson xelqara iqtisad tetqiqat merkizining pishqedem tetqiqatchisi nikolas larson bu heqtiki mulahiziisde, xitay hazir amalsiz qalmaqta, gerche xitayning hazirqi iqtisadni qozghitish siyasitining türtkiside, asasi qurulushqa meblegh sélish qizghin boluwatsimu, xitay hökümiti yene ijtimaiy kapalet tikleshke tirishiwatsimu, emma bu, yenila xitay iqtisadini téz örlitidighan heriketlendürgüch küch bolalmaydu, omumiy ehwaldin qarighanda, xitay hökümitining tinch özgirishi héchqachan astilap qalghini yoq dep qaraydu.

Xitay hökümitining iqtisadni qaytidin qozghitishqa qabiliyiti yetmeydu
Xitayda aqillar guruppisi dep qarilidighan dölet uchur merkizining bash iqtisadshunasi fen jenpingning qarishiche, xitay hökümitining iqtisadning töwenlishini kontrol qilish iqtidari bar, emma iqtisadni qaytidin qozghitishqa qabiliyiti yetmeydu.

Uning bayan qilishiche, iqtisadning qaytidin güllinishi --- Xususiy shirketlerning meblegh sélishi we ichki serpiyatning muqimliqidin ibaret heriketlendütgüch küchke baghliq. Buning üchün xitay hazir aldi bilen amérika iqtisadining qaytidin güllinishini arzu qilidu we amérika bilen hemkarlishishqa muhtaj.

Amérika buningdin kéyin xitayda özining konsulxanilirini kéngeytidu
Amérika dölet mejlisi amérika - Xitay xizmet guruppisining ortaq reisi kérk yéqinda, amérika - Xitay munasiwiti 21‏ - Esrdiki xelqara munasiwetler buyiche eng muhim munasiwet, dep jakarlidi. Uning éytishiche, amérika buningdin kéyin afghanistan mesiliside yene xitay bilen bolghan hemkarliqini kücheytidu we xitayda özining konsulxanilirini kéngeytidu.

'Déng yüjaw délosi' heqqide chiqirilghan höküm xitayda tinch özgirish tézlewatqanliqining mésali
B b s ning bayan qilishiche, xitayda 2003 ‏ - Yilidin kéyin, dölet puqralirining özining puqraliq éngigha bolghan tonushi nahayiti téz östi. Intérnét xelqning kishilik hoquqini we pikir erkinlikini qolgha keltürüshini téz ilgiri sürdi.

Buninggha qarita, kommunist xitay hökümiti hazir amalsiz qéliwatidu. Belki xitayning tinch özgirishi tézlewatidu. Xitaydiki dölet puqralirining hoquqini qoghdash teshkilatning bayanatchisi péng ding ependining qarishiche, bügün xubéy ölkisining badung nahiyilik sot mehkimiside déng yüjaw délosi heqqide chiqirilghan höküm xitayda tinch özgirish tézlewatqanliqning mésali.

Xewede éytilishiche, xubéy ölkisining badung nahiyisi yésenguen baziri soda sanaet birleshmisining mudiri déng guyda bilen muawin mudiri xuang jizhdé 5‏ - Ayning 10 ‏ - Küni 'paraghet shehiri' dep atilidighan bir qawaqxanigha kirip, shu jayda ishlep jan béqiwatqan déng yüjaw isimlik 21 yashliq bir qizni 'pewquladde mulazimet' ke mejburlighan. U qiz haqaretke chidimay, bu ikki kommunist emeldarigha pichaq tiqqan. Uning biri ölgen. Saqchilar u qizni 'qatil' dep qolgha alghan. Bu nahiyidiki dölet puqralirining hoquqini qoghdash teshklatining bu qiz üchün adalet telep qilishi netijiside, bügün bu nahiyining sot mehkimisi, hökümet emeldarlirigha pichaq tiqqan bu qizni 'gunahsiz' dep höküm chiqirip qoyup berdi we kommunist emeldarlirini 'gunahkar' dep atidi.

Xitay hökümitini özgertishke hesse qoshmighan adem, adem emes
1957‏ - Yili 'ongchi' dep qalpaq keygüzülüp emgek bilen özgertish üchün shinjangdiki bingtuenge palanghan meshhur shair ey chingning oghli ey wéywéy 'közitish zhurnili'da maqale élan qilip, xitaydiki dölet puqralirini xitayning tinch özgirishini ilgiri sürüshke chaqirdi.

Uning qarishiche, xitayda asasiy qanun kapaletke ige emes, xelq saylam béliti dégenni bilmeydu؛ uchur wastiliri erkin emes, xelqning pikir bayan qilish erkinliki yoq, köchüsh erkinliki yoq؛ xitayda pütün xelqqe qaritilghan mejburiy maarip yoq, dawlinish sughurtisi yoq؛ xitayda sot mehkimiliri biterep emes, hökümetni nazaret qilidighan teshkilat yoq, musteqil ishchilar uyushmisi yoq, herbiy qisim döletning emes.

Uning qarishiche, xelq hazir mekteplerde öz arzuyi buyiche bilim alalmaydu, hökümetning gézitini oqusa aldinip qalidu, intérnétke kirse nazaretke élinidu. Xitayda xelqning yer - Zémnliri xalighanche tartiwélinidu, öyliri chéqiwitilidu, kanda ishlise kömülüp qalidu, yash qizlar xarlinidu, xelq ishsiz qélip ölse hökümetning kari yoq, agah bolmisa, hetta süt ichsimu zeherlinip qalidu.

Bundaq bala - Qazadin saq qalghan xelqni saqchi, amanliqini saqlash, bazar bashqurush, rohiy késellikler doxtorxaniliri dégenler jazalaydu. Qarshiliq ipadilep namayish qilsa 'junggogha qarshi küchler' dep jazalaydu, adalet telep qilsimu 'junggogha qarshi küchler' dep gunah artidu. Ey wéywéy ependining qarishiche, emdi xelq üchün xitay hökümitini özgertishtin özge yol qalmidi, shundaq déyish kérekki, buningdin kéyin xitayda 'junggogha qarshi küchler' bolup, xitay hökümitini özgertishke hesse qoshmighan adem, adem emes.

Menbe:http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/xitayda-ozgurush-06162009195734.html/story_main?encoding=latin

Amérika 2009 - Yilliq Adem Bédikchiliki Heqqide Doklat Élan Qildi
Muxbirimiz Jüme
2009-06-16


Amérika tashqi ishlar ministirliqi 16 - Yun 2009 - Yilliq adem bédikchiliki heqqide doklat élan qildi. Doklatta dunyadiki barliq döletlerdiki adem bédikchilik ehwali tonushturulghan we 2008 - Yili jeryanida biri qisim uyghur qizlirining hökümetning qoli arqiliq adem bédikchilik qurbanigha aylanghanliqi körsitilgen.


www.state.gov Din élindi.

Amérika dölet ishliri bash katipi klinton xanim bübün gollandiyining hagda ötküzülgen afghanistangha yardem bérish yighinida sözde. Amérika xelqara diniy erkinliki komitéti élan qilghan bu doklat klinton xanimning xitay sepiridin anche uzun ötmey élan qilinghan.

Klinton xanim :" adem bédikchiliki hazirqi zamandiki qulluq tüzüm "
Doklatni tashqi ishlar ministiri hilariy klinton xanim We mezkur doklatni teyyarlash komitétining diréktori lusi débaka qatarliqlar imza qoyup tarqatqan bolup, hilariy klinton xanim mezkur doklatqa qoshumche qilghan ilawiside adem bédikchilikini " hazirqi zamandiki qulluq tüzüm " dep süretligen we " biz adem bédikchilikini yiltizidin qomurup tashlashta dunyadiki barliq hökümetlerni ortaq küch chiqirishqa chaqirimiz," dégen.

Klinton xanim nöwette dunya miqyasida ewj alghan iqtisadi krizis sewebidin köpiyishi mumkin bolghan köchmen ishchilarning adem bédiklirining qoligha chüshüp jismaniy we rohi jehette ékspilatatsiyige uchrash xetiri ashqanliqi, shu sewebidin adem bédikchilikige qarshi turushning bu yil téximu zor diqqet telep qilidighanliqini otturigha qoyghan.

Doklat 16 - Iyun seyshenbe küni tarqitilghan bolup, amérika tashqi ishlar ministirliqida bu heqte axbarat élan qilish yighini échildi.

"Xitay, mejburiy jinsiy ékspilatatsiye qilish meqsetliride sétilidighan er - Ayallar we balilarning menbesi"
Doklatning xitaygha qaritilghan qismida "xitay xelq jumhuriyiti mejburiy emgekke sélish, jinsiy ékspilatatsiye qilish meqsetliride sétilidighan er - Ayallar we balilarning menbesi, menzili we ötüsh békiti" dep körsitilgen.

Doklatta otturigha qoyulushiche, adem bédikchilik qilmishliri xitay chégrisi ichide sadir qilinghandin sirt yene, xitay puqralirining afriqa, asiyaning bashqa elliri, yawropa, ottura sherq, latin amérika we shimaliy amérika qatarliq qite we rayonlargha aldap élip bérilidighanliqi körsitilip: “" ayallar shtatliq xizmettin ibaret saxta wediler bilen aldinip, teywen, tayland, malayshiya we yapon qatarliq ellerde jinsiy qul bolushqa mejburlinidu”" déyilgen. Doklatta adem bédikchiliki heqqide bérilgen izahatlargha qarighanda, mejburiy emgekke sélish, qoramigha toshmighanlarni ishlitish qatarliqlarmu adem bédikchilikige yatidiken.

Doklatta uyghur élide yüz bériwatqan adem bédikchilik qilmishliri heqqidimu xéli köp toxtalghan bolup, aptonom rayonluq hökümetning "emgek arqiliq öginish" programmisini yolgha qoyup, "minglighan yerlik oqughuchini mejburiy emgekke" salghanliqi körsitilgen.

"Yerlik hökümet dairiliri qoramigha toshmighan uyghur qizlirining xitaydiki bir ayaq zawutigha ishleshke élip keldi"
Doklatta yene, xelqara metbuatlarning xewerliridin neqil élinip, uyghur élidiki yerlik hökümet dairilirining qoramigha toshmighan uyghur qizlirining kimlik guwahnamilirini chong qizlarningki bilen almashturush we bu qizlarning ata - Anilirigha bésim ishlitishtin ibaret wasitilerni qollinip qizlarni jenubiy xitaydiki bir ayaq zawutigha ishleshke élip kelgenliki, uningdin bashqa yene, uyghur élidiki hökümet dairilirining xitay bolmighan étnik déhqanlarni mejburiy hashargha sélishni dawamlashturup kelgenlikini körsitilgen.

Doklatta körsitishiche, xitayda adem bédikchilik qilmishliri 2005 - Yilidin 2009 - Yiligha kelgiche oxshash haletni saqlap kelgenliki, adem bédichilik qilmishlirining aldini élish xizmetliride körünerlik yaxshilinish bolmighanliqi otturigha qoyulghan we xitay hökümet dairilirige adem bédikchilikining aldini élish qanun, nizamlargha tüzitish kirgüzüsh, adem bédikchilik qilmishlirini tekshürüsh, jinayetchilerni jazalash ishlirini ilgiri sürüsh qatarliq teklipler bérilgen.

Doklattiki sanliq melumatlargha qarighanda, xitay jamaet xewpsizlik ministirliqi 2008 - Yili jeryandila 2566 adem bédikchilik délosini enge alghan. Uyghur élidiki saqchi dairilirimu uyghur élidin xitay rayonlirigha élip bérilip yanchuqchiliqqa sélinghan 746 neper bala qutuldurghan we 177 gumandarni qolgha alghan.

"Xitayda adem bédikchilik qurbanlirini orunlashturush mulazimet merkezliri yétersiz"
Halbuki, doklatta körsitilishiche xitaydiki adem bédikchilik qurbanlirini orunlashturush, psixika we bashqa jehetlerdin yardem béridighan mulazimet merkezlirining yétersizliki, hökümetning bu xildiki ijtimaiy teshkilatlargha ruxset qilmasliqi seweblik qutuldurulghan adem bédikchiliki qurbanlirining héchqandaq hökümet yardimige érishelmeydighanliqi körsitilgen.

Amérika tashqi ishlar ministirliqi adem bédikchilikige qarshi turush komitéti diréktori lusi débaka adem bédikchiliki we uninggha qarshi turushning muhimliqi heqqide toxtilip " meyli qachanla bolsun adem bédikchiliki mewjutla bolidiken, bu bizning insanliqimizning ornini töwenlitidu" dédi.

Amérika tashqi ishla ministirliqi 2001 - Yildin buyan dunyadiki döletlerni adem bédikchilik ehwali heqqide doklat élan qilip kéliwatqan bolup, bu xil doklat élan qilish bu yil 9 - Yiligha qedem qoydi.

Menbe:http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/amerika-adem-bidikchiliki-2009-06162009195743.html/story_main?encoding=latin

Uyghurlar Dunyaning Qayéride Bolmisun, Öz Millitining Erkinlikini Qolgha Keltürüsh Üchün Töhpe Qoshalaydu

Muxbirimiz Weli
2009-06-12

The four Uyghur men who recently arrived in Bermuda after spending more than seven years in the Guantanamo Bay detention center. From left to right: Helil Mamut (Abdul Nasser), Ablikim Turahun (Huzaifa Parhat), Salahidin Abdulahat (Abdul Semet), and Abdulla Abduqadir (Jalal Jalalidin). (Photo courtesy of Rushan Abbas)

Guentanamodiki 22 neper uyghurning 4 i uluq okyandiki aral döliti bérmudagha orunlashqanliqini uyghur ziyaliyliri qizghin qarshi aldi.

www.visit-palau.com Din élindi.

Süret, palawning amérika paytexti washingiitonda turushluq bash elchisi xérsiy kyota ependi we palawning menzire körünüshidin örnekler.

Gérmaniyide turuwatqan yazghuchi köresh ataxan guentanamodiki 22 neper uyghurning 4 i shimali atlantik okyandiki aral döliti bérmudagha orunlashqanliqini qizghin alqishlidi. Yuqiridiki awaz ulinishidin, gérmaniyide turuwatqan yazghuchi köresh ataxan bilen ötküzgen söhbitimizning tepsilatini anglaysiz

Menbe:http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/gitmo-uyghur-bermuda-06132009045533.html/story_main?encoding=latin