Gérmaniyening Frankfurt Sheheride Barin Inqilawinining 22 Yilliqi Munasiwiti Bilen Paaliyet Ötküzüldi


Buningdin 22 yil awal yeni 1990-yili 4‏- ayning 5 ‏- küni, Xitay tajawuzchilirigha Uyghur we qérindash xelqlerning azatliq, musteqilliq iradisini tonutqan Barin inqilabi yüz berdi.Bu inqilap wetinimiz Sherqitürkistan Xitay ishghaliyiti astida qalghan 1950-yildin kéyin yüz bergen kölimi eng zor, düshmenge zerbe bérish jehettin qazanghan ghelbe netijisi yoquri, teshkillik we programmiliq élip bérilghan bir qétimliq musteqilliq herkiti bolup, bu qétimqi inqilapta, küreshchan barin xelqidin teshkillengen 500 ge yéqin minewwer qiz- yigit 20 mingdin artuq Xitay eskiri bilen 7 kéche ‏- kündüz urush qilip, kéyinki ewlatlargha tillarda dastan bolidighan ish izlarni qaldurup, Sherqitürkistan tarixida öchmes sehipilerni achti.



Bu qétimqi weqede 19 ming nopusi bar bolghan Barin yézisigha 22454 tin artuq tajawuzchi xitay eskiri hujum qilghan bolup, bir heptige yéqin dawamlashqan tajawuzchi xitaylargha qarshi erkinlik we hüriyet üchün élip bérilghan bu heqqaniy urushta, qérindashlirimizdin minglighan kishi weten üchün qurban boldi.

Barin Sherqiy Türkistan ishghal qilinghan 1950 ‏- yildin biri, xitay tajawuzchillirigha qarshi üzliksiz qarshiliq körsitish herkiti partilap kéliwatqan jughrapiyilik rayonlarning biri bolup, bu jehette pütün Sherqitürkistan xelqige örnek bolup kelmekte.



Buningdin 62 yil awal yeni 1950 ‏- yili 7 ‏- ayda Barin yézisining mu'awin bashliqi Hékim Tash dégen kishining biwaste qumandanliq qilishi bilen kölimi zor xeliq inqilawi herkiti partilap, sherqitürkistan xelqining tajawuzchilargha tiz pükmeydighan baturluqini namayan qilghanidi.



Birinchi qétimliq zor inqilap partilap 19 yildin kéyin yeni 1969 ‏- yili 8 ‏- ayning 16 ‏- küni Barinda yene xelqimizning küreshchan perzenti Éziz Osman isimlik kishi qumandanliqinda 300 kishidin terkip tapqan Barin qehrimanliri Xitay tajawuzchillirining Aqtudiki qural yaraqlirini olja élip, Xitay tajawuzchillirigha qarshi hayat-mamatliq urush qildi we yüzligen munewer qiz-yigit milletning hüriyiti wetenning musteqilliqi üchün mertlerche qurban boldi.



Ikki qétimliq zor inqilap yüz bergendin kéyin xitay pashistliri Sherqitürkistan xelqige qaratqan zulumini téximu éghirlashturdi.Bolupmu tarixtin béri xatirjem we halawet ichide yashap kelgen barin xelqi ach köz xitay basmichillirining destidin ach-yalingach we namratliq patqiqigha pétip, özining barliq insaniy heq-hoquqliridin mehrum qaldi.Shuning bilen 1969 ‏- yili 8 ‏- ayning 20 ‏- küni Barinda yene xeliq qehrimani Memet Eysaning qumandanliqida 700 kishi quralliq heriketke ötüp Xitay basmichillirigha ejellik zerbe bérdi. Bu munasiwet bilen Barin Xitay tajawuzchilliri teripidin qan kölige aylanduruldi.



Üchünchi qétimliq zor inqilaptin kéyin Barindiki quramigha yetken erler kolliktip tutqun qilinip, türkümlep ölümge höküm qilinip, éghir érqiy qetliamni bashtin kechürdi.Barindiki hayatning eslige kélishige 20 yildin artuq waqit ketti.Emma bu yigirme yil qan-yashqa chümülgen we öchmenlik hem qisas otida qaynighan yigirme yil boldi.Barin xelqi xuddi barliq Sherqitürkistanliqlargha oxshash musteqil we hür Sherqitürkistan Jumhuriyiti qurulmay turup, milliy zulumdin azat bolghili bolmaydighanliqini tonup yetkenidi.



Qehriman Barin xelqi bashlamchiliq bilen Pütün Sherqitürkistan miqyasida zulumgha we tajawuchiliqqa qarshi küreshni qanat yaydurup, purset piship yitilgende quralliq inqilap qilish yoligha qarap mangdi. Barghanche sépini kingeytip, Tengritéghining shimal we jenubida bir qatar jiddiy mexpiy teshkillinishlerni élip bardi. Emma xayinlarning satqinliqi, düshmenning shepqetsizliki sewebidin pütün sherqitürkistanda élip bérilidighan quralliq inqilapqa ayit pilan ashkarilinip qélip, muddettin burun Barin yézisda küreshni bashlashqa toghra keldi.Shundaq qilip, Shir yürek ezimet Zeydin Yüsüpning bashchiliqida shereplik küresh enenisige ige barinda 4-qétimliq inqilap partilidi.



Bu 1990 ‏- yili 4 ‏- ayning 5 ‏- küni merhum weten oghlani, shiryürek ezimet Zeydin Yüsüp bashchiliqida qurulghan Sherqiy Türkistan Islam partiyisining asasliqi Barinliqlardin teshkillengen 500 din artuq serxilliri élip barghan 4-qétimliq inqilapni körsütidu. Bu qétim qehriman Barin xelqi xitaygha qarshi pütün Sherqitürkistan miqyasida quralliq qarshiliq heriket élip bérish axirda wetenni tajawuzchilardin üzil-késil azat qilishni pilanlighan bolsimu, bu büyük arzusigha yitelmidi. Emma shu qétimqi Barinni merkez qilip, tajawuzchiliqqa qarshi étilghan oq awazi Sherqitürkistan xelqining tiz pükmeydighanliqini, teslim bolmaydighanliqini pütün dunyagha jakarlap, milliy inqilawimizning yéngi sehipisini achti.



Bu heriket xitay tajawuzchillirining heywisini qattiq yerge urdi. Bu qétimqi herket 500din artuq weten söyer ezimetning 23 mingdin artuq Xitay eskirige qarshi élip barghan zor hadise bolup, xitay tajawuzchilliri 1950 ‏- yili Sherqiy Türkistanni mustemlike astigha éliwalghandin kéyin düshmenge bérilgen eng éghir zerbilerning biri boldi.



Sherqitürkistan Kultur Merkizi Gérmaniyede Sherqitürkistan Sürgündiki Hökümitige wakaliten paaliyet qiliwatqan bir teshkilat bolup, bu teshkilat Barin xelqining tillarda dastan bolghan yoqarqi bir qatar küreshlirige éhtiram bildürüsh, Barin Shéhidlirining rohini shad eylesh, Barinda yüzbergen ilgirki we kéyinki inqilaplar sewebidin her türlük ziyangha uchrighan qérindashlirimizgha Alladin meniwiy medet tilesh meqsidide mushu ayning 7-küni Gérmaniyening Frankfurt Sheheridiki Hüriyet we Adalet xatire munarisining aldida paaliyet ötküzdi.



Teshkilatmiz bu paaliyet arqiliq Sherqitürkistan xelqining Xitaydin kiliwatqan milly zulum astida étnik, kultural we diniy basturushqa uchrawatqanliqini, Barin Inqilawinining Sherqitürkistan tarixida yüz bergen minglighan azatliq küreshlirining peqet bir parchisi ikenlikini, Sherqitürkistan xelqining Xitay emeslikini, milly inqilawimizning adalet we hüriyet üchün élip bériliwatqan heqqaniy küresh ikenlikini anglatti.



Bu paliyet Frankfurt Sheher ahalisi we Gérmaniyege ziyaret üchün dunyaning herqaysi jayliridin kelgen yüzligen kishining alahide diqqitini tartti.Ular her türlük suallarni sorashti we paydiliq teklip-pikirlerde boldi.Alahiyde tekitlep ötüshke tigishliki Sherqitürkistanning Ay-yultuzluq kök bayriqi Yawropada tunji qétim jumhuriyet qurulghan jaygha tiklengen Adalet we hüriyet xatire munarisining aldida ötküzildi. Paaliyet jeryanida Sherqitürkistan milliy herkitidin rahetsizlik tuyghan xitaylar, bu paaliyetni buzush üchün mexpiy resimge tartish we filimge élishtek her türlük yaman qilmishlarda boldi, Ularning Gérmaniyedek bir démukirattik dölette qiliwatqan bu exlaqsizliqi we namertliki sheher ahalisining we Gérmaniye saqchillirining alahiyde diqqitini tartip, Uyghurlarning derdini chüshünish üchün paydiliq purset yaritip bergen bolsa yene bir tereptin Xitay dölitining xelqara jamaetchilik aldida qattiq yüzini chüshürdi.



Paaliyet Gérmaniye waqti 14:00 de bashlinip, 16:00 de axirlashti.Paaliyetke teshkilatimizning bir qisim aktip ezaliri qatnashti.





Sherqitürkistan Kultur Merkizi



08-April, 2012

Doktor Erkin Ekremning Ju Yungkang Béyjingda Achqan Uyghurlar Heqqidiki Yighin Toghrisidiki Mulahizisi


Muxbirimiz Weli

2012-03-30

Ju yungkang, wang lichuenler béyjingda achqan uyghurlar heqqidiki yighin toghrisida, türkiyide turuwatqan doktor erkin ekrem mulahize élan qildi.





RFA/Erkin Tarim



Dr. Erkin ekrem ependi doklat bermekte. 2011-Yili dékabir, türkiye.



3 - Ayning 29 - Künidin buyan, xitayning shinxua tori, tengritagh tori, amanliq tori qatarliq uchur wastiliri birlikte «ju yungkang béyjingda shinjangdiki noqtiliq qurulushlarni ilgiri sürüsh yighini» achqanliqini bash sehipilirige bésip uyghur aptonom rayonida hazir chong daghdugha qiliwatidu.



Buningdin burun, 3 - Ayning 28 - Küni amérika dölet mejlisi ezasi, jumhuriyetchi dana rabachér tashqi ishlar komitéti achqan yighinida söz qilip, xitayda az sanliq milletlerning kishilik hoquqini qoghdighan adwokat gaw jichéng iz - Déreksiz yoqalghan idi, u hazir xitayning shayardiki türmiside ikenliki ashkarilandi, hazir bizning bundaq bir kishining téxiche hayat ikenlikidn ibaret bir uchurgha ige bolghanliqimizmu, bizge ümid béghishlidi, hazir yene kishililik hoquqini qolghan keltürmekchi bolghan köp adem xitayning türmiside, yene iz - Déreksiz yoqalghan minglighan adem bar, biz bularni izdishimiz kérek dep tekitligen idi.



Türkiye istratégiye - Chüshenche inistitotining mutexessisi doktor erkin ekremning qarishiche, amérika dölet mejliside échilghan yighin amérikining kishilik hoquq qimmet qarishidin waz kechmeydighanliqidin dérek béridu, ju yungkang, wang lichuenlerning béyjingda sherqiy türkistan heqqide yighin achqanliqida, ularning sherqi türkistan mesilisidek bundaq bir dunyaning diqqitini qozghawatqan témidin paydilinip, özlirini körsitishke térishiwatqanliqi éniq.



Doktor erkin ekremning qarishiche, xitayda nahayiti xeterlik bir rayon - Sherqi türkistan. Xitay hazir qandaq qilip amérika afghanistandin esker chékindürgendin kéyin sherqiy türkstanni tinch turghuzushni oylaydu. Emma xitay bu nishangha yétish üchün qattiq basturush usulini qollanghanséri, qilmishliri dunyagha ashkarilinip, dunyaning sherqi türkistangha bolghan hésdashliqi éshiwatidu.



Doktor erkin ekremning qarishiche, xitayning hazirqi ichki siyasitimu, tashqi siyasitimu, özining xelqinimu, chetellernimu razi qilalmaywatidu. Sherqi türkistanda bolsa xitay uyghurlargha ishenmeydighan, uyghurlar xitaygha ishenmeydighan halet shekillinip boldi. Buni onglash asan emes.





Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/erkin-ekrem-03302012223037.html?encoding=latin

Mustafa Choqayning Sherqiy Türkistan Heqqidiki Maqalisi


Ixtiyari muxbirimiz Erkin Tarim

2012-03-30



Ötkende yash türkistan zhurnilining 1934 - Yili 3 - Ayliq sanida élan qilinghan sherqiy türkistanning yéngi weziyiti mawzuluq maqalini anglatqan iduq. Bügünki anglitishimizda yash türkistan zhurnilining bash tehriri mustafa choqay yazghan sherqiy türkistan heqqide mawzuluq maqalini anglitimiz.





Bu maqale 1933 - Yili 9 - Ayda élan qilinghan bolup, sherqiy türkistan dewasining ning meqsiti we uni qandaq élip bérish heqqide qimmetliq pikirler otturigha qoyulghan.



Yash türkistan zhurnilining bash tehriri eyni zamandiki türkistan dewasining yolbashchiliridin biri mustafa choqay ependi maqalisini mundaq bashlaydu:



Sherqiy türkistanning qanliq urushi dawamlashmaqta. Bügün dunya metbuatliri bu mesilige alahide yer bermekte. Hetta bashqa türkiy xelqler heqqide xewer yézishqa éhtiyat qiliwatqan türkiye metbuatimu sherqiy türkistan milli kürishini qollaydighan maqalilerni yézip élan qildi. Yash türkistanning eng axirqi 3 sanida yani 43 - , 44 - , 45 - Sanlirida muxbirimiz tengriberdimu sherqiy türkistanning béshigha kelgen pajieler we milliy azadliq kürishi yolidiki qiyinchiliqlar heqqide melumat berdi. Yene milliy yol zhurnilining 7 - Sanida bérilgen melumatlardin we zhurnilimizning ötkenki sanida élan qilinghan yeken we qeshqerdin kelgen xetlerdin bu dölette dawamlishiwatqan topilangning meqsitini chüshiniwélish mumkin. Sherqiy türkistan inqilabi burunqidekla xitayning boyunturuqi astidin pütünley qutulush üchün élip bérilmaqta. Bu meqsetning bir qismi emelge ashti.



Mustafa choqay ependi sherqiy türkistan dewasining pütün qérindash türkiy xelqlerning dewasi ikenlikini, shunga bezi metbuatlarda élan qiliniwatqan bu heqtiki xewerlerge qarshi turushimiz kéreklikini bayan qilip mundaq dep yazidu:



Sherqiy türkistan milliy inqilabi bashqa döletlerdiki qérindash xelqlerningmu ortaq dewasi. Biz bezi rus metbuatlirida élan qiliniwatqan sherqiy türkistan milliy inqilabi heqqidiki yalghan xewerlergimu qarshi turushimiz kérek.



Eslide bularni dep olturushningmu hajiti yoq. Emma töwendiki ikki seweb tüpeylidin bularni déyish éhtiyaji hés qilduq.



Bizge kelgen xewerlerge asaslanghanda, bundin bir muddet burun sowétning qoli astidiki türkiy xelqlerdin bir muhajir, hazir sherqiy türkistanda meydangha kéliwatqan topilanglarni ruslarning otturigha chiqarghanliqini dégen. Bu kishining némige asasen bu gepni éytqanliqini bilmeymiz. Topilang kötergen xelqning qolidiki jaylar ruslardin tazilanghan. Yash türkistan zhurnilining ötken heptidiki sanida élan qilinghan yeken we qeshqerdin kelgen xetlerde, sherqiy türkistan bilen hindistan otturisidiki soda yolliri tamamen échildi dep yézilghan idi. Bu bolshiwiklerge qarshi zor zerbe. Shunimu unutmasliqimiz kérekki, sowét hökümitining türkiy xelqlerning neziride héch abroyi bolmighanliqi üchün sowét hökümitining mexpiy yardemliri bilen mewjudiyitini qoghdap kelgen sherqiy türkistanning xitay bilen bolghan munasiwiti yaxshi idi. Eslide moskwaning tesiri astida bolghan xitay hökümiti öz waqtida sherqiy türkistanning yer asti we yer üsti bayliqlirini bimalal élip kétip ishletken we iqtisadi tesiri astigha alghan idi. Sherqiy türkistandiki xitay hökümitining qararsiz bolushi sowét üchün paydiliq.



Mustafa choqay maqaliside sherqiy türkistan milliy inqilabining sowét ittipaqigha bolghan tesiri heqqide tehlil yürgüzüp mundaq dep yazidu:



Sherqiy türkistandiki milliy heriketning ghelibisi, sowét inqilabi we sowétning kéngeymichilik siyasiti üchün büyük xewp élip kilidu. Bir tereptin yaponiyining manjuriye döliti arqiliq mongghuliyige bésip kirip sherqiy türkistangha yéqin kilishi, yene bir tereptin engiliyining tibettiki siyasiy we iqtisadi hakimiyiti, sowét hökümitining sherqiy türkistan mesilisidin uzaq turushigha seweb bolghan amillardur.



Yene bir seweb, yash turkistan zhurniligha biz ismini anglap baqmighan sherqiy türkistan azadliq komitéti namidin yézilghan bir parche metbuat bayannamisi keldi. Bu bayanat hem shekil hemde mezmun jehettin bek selbiy tesir qozghidi. Bu bayanat sherqiy türkistan milliy inqilabining rohigha xilap. Bu ajayip bayanatning mezmuni heqqide toxtalmaymen. Bayanat sherqiy türkistanliqlar ishletken tilda yézilmighan.



Bayanatta xitay hökümitining sherqiy türkistanda élip barghan qirghinchiliqliri bayan qilinghandin kéyin, xitay sherqiy türkistanliqlarning xitaydin peqetla aliy aptonomiye telep qilidighanliqi tekitlengen. Metbuat bayannamisining 4 - Maddisida xitay hökümiti bilen yézishidighan xet - Chekler xitay tilida bolidu déyilgen. 10 - Maddisida sherqiy türkistan xelqining raziliqini almastin xitay köchmenler élip kilinidu déyilgen. Yeni bu bayanatta xitay tilining dölet tili bolidighanliqi qobul qilinghan.



Sherqiy türkistanliqlarning heqiqiy wekillirining buni yazidighanliqigha ishenmeymen. Bu bayanat sherqiy türkistan azadliq teshkilati teripidin tarqitilghan bolup, bu teshkilatningmu oydurma bir teshkilat ikenliki melum. Uzun yillardin béri xitaygha qarshi küreshlerde jénini pida qiliwatqan sherqiy turkistanliqlarning yawrupada bundaq bir bayanat tarqitishi mumkinmu?



Mustafa choqay ependi 1933 - Yili yash turkistan zhurnilida élan qilghan sherqiy turkistan heqqide mawzuluq maqalisini mundaq axirlashturidu:



Sherqiy turkistan musteqilliq herikitining meqsitini aliy aptonomiyini qolgha kelturush derijisige chüshürüp qoyush, sherqiy türkistan xelqining raziliqi bolmay turup sherqiy türkistan azadliq komitéti namidin bundaq bayanatlarni élan qilish toghra emes. Bu sherqiy türkistan dewasi üchün, türkiy milletlerning qérindashliqi üchünmu ziyanliq. Biz sherqiy türkistan mesilisige öz mesilimiz dep qarishimiz kérek. Sherqiy türkistanni xitaydin qutuldurushtin burun bu dewani yalghan bayanat we sherqiy türkistanliqlargha wekillik qilalmaydighan teshkilat we komitétlardin qutuldurushimiz kerek.



Yash türkistan zhurnilining 1933 - Yili 9 - Ayliq sanida élan qilinghan sherqiy türkistan heqqide serlewhilik maqalini anglidinglar.





Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.



http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/sherqiy-turkistan-maqalisi-03302012215451.html?encoding=latin

Uyghurlarda Nuruz En'enisi





Uyghuristanning Bashbaliqi Ürüchining Asiya Qitesidiki Orni



Uyghur türkliride newruz bayrimi bashqa türk qewmlirige oxshash 21-mart(21-newruz) künide qutluqlanmaqta. «newruz»- farische söz bolup, uyghurchida «yéngi kün, bash bahar» meniside kélidu. Uyghurlarda bu bayram eslide yéngi yil bayrimi bolup, shemsiye kaléndari boyiche kona yil axirliship, yéngi yil kirgen künide qutluqlinidu. Newruz miladi kaléndari boyiche kéche bilen kündüzning tenglishidighan mart éyining 21-künidin 23-künigiche bolidu.



Uyghurlargha a'it tarixiy menbeler we bezi epsaniler, newruzning uyghurlarda 9-esirdin buyan bir merike bolup qutluqlan'ghanliqini körsetmekte, islamiyettin burun kök tengrige téwin'ghan uyghurlar asmandiki yultuzlargha isim qoyup «aq qoza» atliq yultuzgha insanlargha bext bergüchi ilah dep téwin'ghan we «aq qoza» ayining tunji künini (hazirqi miladiye kaléndari boyiche 21-mart) yéngi kün(newruz) dep qutluqlashqan.



Bu bayram islamiyet uyghurlar teripidin qobul qilin'ghandin kéyinmu dawam qilghan.

11-esirdiki uyghurlarning büyük alimi mehmud qeshqiri «türkiy tillar diwani» namliq esiride newruz heqqide mundaq deydu: «yéngi kündin kiyinki tunji bahar éyini oghlaq éyi deydu, uningdin kiyinki ay ulugh oghlaq éyi diyilidu. Chünki bu ayda oghlaqlar chongiyidu. Insanlar we janliqlar newruz bilen janlinidu. Newruz- jahan bext-sa'aditining anisi, beriket we xoshalliqning menbesdur. Bu seweptin kishiler bir-birige köngüllirini ipadilep séxilarche xoshalliqlirini namayen qiliidu.(mehmud qeshqiri «diwanu lughatit türk»)



Bu yerde shuni éytip ötüsh kérekki, büyük alim mehmud qeshqirining qeshqer opaldiki «hezriti mollam» atliq mazirigha barghan yillargha qeder, qeshqer etrapidiki jaylardin nurghun ziyaretchi kélip newruz bayrimini qutluqlimaqta idi. Bu seweptin bu yer bögünki künde « noruz(newruz)bulaq» nami bilen tonulmaqta.



Uyghurlarda qachandin béri «newruz» sözining, «türkiy tillar diwani»da xatirlen'gen «yéngi kün» sözining ornigha qollinilghanliqi éniq emes. Bu sözni tunji qétim elishir nawayining eserliride uchritimiz.

Büyük sha'irimiz newa'iy «chahar diwan» digen esiride «newruz» namliq muqam we newruzda oqulghan shé'ir heqqide toxtalghan.



Uyghur alimliridin nizamidin hüseyinning chüshendürishiche: uyghurlarda newruzni qutluqlash bilen munasiwetlik en'eniler «toqquz qiyapet» yaki «toqquz oghul» en'enisi halitide kelgen.





Birinchi en'ene: kona yilning axirlishish pa'aliyiti.

Hemme yerde newruz naghrisi chélinip, newuzning bashlan'ghanliqi élan qilinidu. Öymu –öy arilinip «newruz eshrep, newruz beg, newruz salam, newruz kel» qatarliq oyunlar körsitilidu. Herkishi mehellidiki pa'aliyet üchün imkaniyiti yetken miqdarda un, yagh, shéker, quruq yémish, nan we bashqa xilmu-xil yémekliklerni keltüridu. Her mehellining merkizide qazanlarda bu keltürülgen nersilerdin «koja» atliq yémeklik pishurilidu. Hemmeylen bu yémekni yigendin kiyin ibadetke qatnishidu we kiyin qol siqiship bir-birini «yéshingizgha mubarek bolsun» diyiship tebriklishidu. Ibadet esnasida birlikte yep–ichmek, birlikte du'a qilmaq, ularning birlik we barawerlik ichide bolghanliqini ipadileydu. Bu «newruzgha chiqish»mu diyilidu.



Ikkinchi en'ene: kishiler pakize, yarishimliq kiyimlerni kiyiship diniy ibadet sorunlirigha bérishidu, ariliridin ketken chonglarning qebrilirini ziyaret qilip du'a oquydu. Bu «newruz du'asi» diyilidu.



Üchünchi en'ene: kishiler bir-birlirini yoqlishidu, yardemge muhtajlargha yardem qilishidu, késeller we özriliklerni yoqlaydu, yaman ish-herkette bolghanlargha nesihet qilinidu. Bu «newruz ziyariti» diyilidu.



Tötinchi en'ene: herbir yerning ölchimide ottura yash, yash, yaki balilar qatarliq her türlük guruppilarning wekilliri bu künde newruz oyunlirini élip baridu. Bezi menbelerge qarighanda uyghurlar arisidiki newruz oyunlirining sani elliktin köp. Xususen, janbazliq, oghlaq tartishishqa oxshash mehelliwi tenherketler, sama, meshrepke oxshash sen'et körekliri nahayiti keng tarqalghan. Bularsiz newruz bolmas.



Beshinchi en'ene : her yerde at seylisi, bezme seylisi, tagh seylisi, yurt seylisi, kök seylisige oxshash türlük seyle-sayahet pa'aliyetliri uyushturilidu.

Newruzda uyghurlar baharni oyun oynap jushqunluq bilen qarshi alidu.



Altinchi en'ene: newruz yene bir hikaye, bir dastan éytishish künidur. Meddahlar dastan we qisselerni éytishidu. Elneghmichiler «newruzname» uquydu.



Meshhurraq «newruzname»lerdin biri mundaqtur:



Keldi newruz - yil bashi, ketti köngülning chirkini,

Newruz diban kélurler xatunlarning türkini.

Güller qisip qiz-oghul egri qoyar bökini,

Mejlis qilip oynishar, achar köngül mülkini,

Qayghu mihnetler kétip, yayrishar kündur bügün.



Yettinchi en'ene: bu künde chonglar yoqlinidu, derdi barlargha derman tépilidu, azarliship qalghan er–xotun, qulum–qoshnilar yarashturilidu, öylinish yéshigha yetkenler üchün her xil teshebbuslar qilinidu.



Siekkizinchi en'ene: déhqanchiliq bilen shughullinidighanlar qedimdin béri newruzni ish béshi bayrimi, her yilning ishlirining pilanlinidighan küni dep qedirleydu. U küni kishiler topliship derya-östeng, köl, köwrük, bulaq we bashqa yerlerni birlikte tüzeydu.



Toqquzinchi en'ene: uyghurlar newruzda péqirlargha, yétimlargha, yashan'ghanlargha, qazagha yoluqqanlargha, turmushta qisilghanlargha yémek, pul qatarliq maddiy yardemler bilen bille meniwiy yardemlerdimu bulidu.



Neuruz uyghurlar arisida mihir-muhebbetning namayen bolidighan bir bayram bolush süpiti bilen bügün'ge qeder yitip kelgen.

Kanadadiki Talantliq Sérk Artisi Aygül Memet Qayta Chaqnidi


Muxbirimiz Gülchéhre

2012-03-06

Aygül memet kanadada eng alqishqa érishken téléwiziye programmisi bolghan talantliqlar programmisida özining pishqan yüksek sérk maharitini körsitip qaytidin chaqnighan cholpangha aylandi.





Canada CityTV



Aygül memet kanada talantliqlar sehniside. 2012-Yili 4-Mart, toronto.

Uyghurlarning sérk seniti uzaq tarixqa ige, u yüksek jismaniy sapa we maharet telep qilidighan, tenheriket bilen senet, qaramliq bilen nepislik, chéwerlik, chaqqanliq bir gewde qilinghan alahide senet. Sérkchilikte kamaletke yetken maharet igisi bolush üchün tughma talanttin bashqa senetkarning sistémiliq terbiyilishini qiyinliq derijisi bashqa tenheriket we senet maharitige qarighanda yuqiri bolghan téxnika we maharet sewiyisini japagha chidap yükseldürüshini we dawamliq meshiqni telep qilidu. Shunga bu sahede üzüp chiqidighan maharet igilirimu bashqa senet sahesige qarighanda kem uchraydu. Uyghur sérkchiliki, yéqinqi yillarda kespiy sérk artislirining sérk maharitini eneniwi el ichi medeniyet paaliyitidin kespilikke qarap rawajlandurushi, eneniwi maharet bilen uyghur usuli we zamaniwi maharetlerni birleshtürülüp, milliylashturup tereqqiy qildurushi netijiside alahide jelp qilarliq senet süpitide dunya sehniliride shöhret qazanghan.



Uyghur élide tonulghan sérk mahirliridin yette nepiri, 2004-Yili oyun qoyush pursiti bilen kanadagha kelgende, panahliq tilep qalghan idi. Ularning ichidiki aygül memet hazirghiche öz kespini tashlimay dawamlashturup kéliwatqan toruntoda xéli tonulghan uyghur sérk mahiri. 8 Yéshidin tartip uyghur élide sérk maharitide terbiyilinip, on töt-On besh yéshidila aptonom rayon we memliketlik maharet körsitishlerde köp qétim altun mukapatlargha ériship shöhret qazanghan pishqan sérk mahirigha aylanghan, uning sehnilerde téléwizorlarda körsetken, chembirek mahariti, chiragh, sham we beden élastikliqi oyunliri kishilerni heyran qaldurup, alqishlargha sazawer bolup kelgen.





Aygül we uning alte neper kesipdashlirining biraqla kanadada panahliq tilep qélishi bir tereptin xitay hökümitining uyghurlargha séliwatqan zulumlirini, uyghurlarning erkinlik arzulirini namayan qilghan zor weqe bolghan bolsimu yene bir tereptin senetxumar uyghur xelqining etiwarlishi, alqishliridin ayrilish bu senetkarlargha nisbeten xuddi béliq sudin ayrilghandek judaliq idi. Béziler bu uyghurlarning jüritige apirinlar oqughan bolsa, yene béziler «bularning talanti emdi ziyan bolidu, bu cholpanlarning senet hayati axirlishidu» dep ularning tallishigha échinghanmu idi.





Bu yil 36 yashqa kirgen aygülning qaytidin kanadadiki 1 milyon 500 ming adem körüshtek intérnétta körülüsh nisbiti eng yuqiri téléwiziye programmisi talantliqlar sehniside namayan bolup, özining yüksek sérk maharitini körsitip qaytidin cholpan kebi chaqnishi, kishilerning ilgiriki qarashlirini inkar qildi yeni altun haman yerde qalmaydu dégendek, heqiqiy talant we maharetning meyli qeyerde bolmisun, muwapiq purset bolsila haman netije qochidighanlqini ispatlidi.





Tamashibinlar «aygül memet», bu qeyerde kömülüp qalghan yultuz dep hewes bilen baqmaqta, hetta bahalighuchilarmu bu talantliqlar sehnisi mana sizge oxshash téxnika we maharette pishqan yultuzlar üchün tesis qilinghan, biz axiri sizge oxshash yultuzning bu sehnide peyda bolghanliqini körduq déyishti.





4-Mart kanada talantliqlar téléwiziye programmisining toronto tallash nuqtisida aygül memet isimlik sérk mahirining chembirek oynitish mahariti kishilerni qayil qilipla qalmay, uning sehnide özini: «men uyghur, ürümchidin keldim, tibet we mongghullar bilen chégridash uyghur élidin keldim. Xitay hökümiti bizni bésiwalghan» dep tonushturushi kishilerde bu uyghur senetkarning özgiche hijretlik hayati we uyghurlar heqqide qiziqish qozghidi, uning kanada talantliqlar téléwiziye programmisining deslepki shöbe musabiqiside tallinip chiqishi uyghurlarni hayajan ilkige aldi.





Sérk senitide sérk mahiri pishqan mahariti, chéniqqan bedini bilen obraz yaritip, senetni namayan qilidu. Shunga sérk artisining sehnidiki bir qanche minutluq maharet körsitishi üchün, yillarche teyyarliq, bedenning yumshaqliq derijisini saqlashta ajayip japaliq meshiq, küch we ijtihat telep qilinidu. Janliq héssiyat, aldichilap, keynichilep mollaq étish, boshluqta mollaq étish qatarliq yüksek maharet, yuqiri téxnikiliq maharetlerni nepislik, chebdeslik bilen wayigha yetküzüp körsitiwatqan aygül memetni héchkim bu yil 36 yashqa kirgen, üch perzentlik ana démise kérek, bu ene shu kéche-Kündüzlep aqquzghan terlirining netijisi, uning méhnet terlirining her bir tamchisi, bu yultuzning yollirida gül bolup üngey.

http://www.youtube.com/watch?v=EYNTCCv3Tog&feature=player_embedded



Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/aygul-memet-03062012155618.html/story_main?encoding=latin

Qaghiliqta Pichaq Bilen Hujum Qilish Weqesi Yüzberdi


Muxbirimiz Gülchéhre

2012-02-28

28-Féwral küni, qeshqer qaghiliq nahiyisining bext yoli bazar kochisida pichaqliq hujum qilish weqesi yüz bergen.





Muxbir Qiao Long



Qeshqerdiki bir mehellide saqchilar isména almashturmaqta. 2011-Yili awghust.

Uchurlarda weqede nurghun kishining ölgen hem yarilanghanliqi, ikki hujum qilghuchining xitay amanliq küchliri teripidin öltürülgenliki ilgiri sürülmekte. Biz igiligen melumatlargha qarighanda dairiler nöwette qaghiliqta jiddiy muqimliq tedbirlirini alghan bolup qaghiliqqa tutash yollar qamal qilinghan, weqe yüz bergen meydan we yaridarlar apirilghan nahiyilik xelq doxturxanisi qatarliq jaylar qorshalghan, xitay amanliq küchliri charlash, axturup tutqun qilishni dawam qilmaqta iken.

Nam sheripini ashkarilimighan melum anglighuchimizning uyghur élidin ewetken uchuridin ashkarilinishigha qarighanda, qeshqer wilayitining qaghiliq nahiyiside 28-Féwral shu yer waqti saet 4 etrapida yerlik bir qisim uyghur yashliri bilen xitay köchmenliri arisida toqunush yüz bérip 12 adem ölgen yene bir qisim kishiler yarilanghan.

Xitay qq toridimu bu heqte téz uchurlar taraldi, uningdimu asasen qaghiliq bazirida pichaq bilen hujum qilish weqesi yüz bérip weqede 10 larche ademning ölgenliki yene köp kishilerning yarilanghanliqi, ikki neper hujum qilghuchining saqchilar teripidin étip öltürülgenliki, saqchilarning tutqun qilishni bashlighanliqi ilgiri sürülgen.

Bu toluq bolmighan uchurni delillesh üchün qaghiliq nahiyisidiki munasiwetlik tarmaq we ahaliler bilen alaqiliship körduq.

Qaghiliq nahiyilik saqchi idarisige téléfon qilduq, ular pichaq bilen hujum qilish weqesining yüz bergenlikini inkar qilmighan bolsimu, biraq bu heqtiki uchurlarni ashkarilashni ret qildi.


Qaghiliq nahiyilik xelq doxturxanisigha téléfon qilghan bolsaqmu, téléfon liniyisi dawamliq aldirashliqtin ulanmidi.
Bezi ammidin igiligen uchurlargha qarighanda qaghiliq nahiyisining ichi jiddiy halette bolup, saqchilarning charlash we tutqun qilishi dawam qiliwatmaqta, doxturxana we weqe yüz bergen bext yoli bazirimu saqchilar teripidin qamal qilinghan iken.

Qeshqer sheher ichide soda qiliwatqan qaghiliqliq bir tijaretchi qaghiliq bilen qeshqer we bashqa nahiyilerge tutishidighan qatnash éghizlirining qamal qilinghanliqi üchün özining bu kéche qaghiliqqa qaytalmighanliqini bildürdi.

Qaghiliq nahiyisining ammiwi qatnash idarisining bir yash shopuri, bügün uzun yolluq qatnashning toxtitilghanliqi, sheher ichide qattiq muqimliq tedbirliri élip bérilip, xitay qoralliq küchlirining charlash élip bériwatqanliqini éytti.

Qaghiliqta pichaqliq hujum qilish weqesi yüz bérip üch saettin kéyin, shinxua agéntliqining ürümchidin tarqatqan xewiride, 28-Féwral qaghiliq nahiyisining bext yoli bazirida az sandiki jinayetchiler pichaq bilen ammigha hujum qilip ondek kishining ölüshini hemde bezilerning yarilinishini keltürüp chiqardi, az dégende ikki adem saqchilar teripidin oqqa tutuldi, dairilerning axturup tutushi dawamlashmaqta, dep körsitilgen.
Washington pochti, b b s qatarliq bezi xelqaraliq axbaratlarmu bu heqte cheklik bolghan uchurlargha asasen tarqatqan xewerliride qaghiliqta yüz bergen pichaq bilen hujum qilish weqeside az dégende 12 ademning ölgenlikini, bularning ichide ikkisining saqchilar teripidin étip öltürülgenler ikenlikini ilgiri sürgen.

Qaghiliqta weqe yüz bergenliki heqqide yenimu toluq uchurlargha ige bolghanliqini bildürgen dunya uyghur qurultiyining bayanatchisi dilshat rishitning bildürüshiche, ölgenlerning sani 15, yarilanghanlar uningdinmu köp bölishi mumkin iken.
Qaghiliq nahiyilik partkom teshwiqat bölümining kadiri 29-Féwral shu jay waqti 2 de ziyaritimizni qobul qilip, weqediki ölgenler we yarilanghanlar heqqidiki uchurlarning hemmisini inkar qildi we weqening tepsilati heqqide bügün etigen xizmet waqtida axbarat élan qilidighanliqini bildürdi.

Qaghiliqta seyshenbe küni chüshtin kéyin yüz bergen weqening jeryani we tepsiliy ehwalliri hazirghiche yenila namelum, emma dunya uyghur qurultiyining bayanatchisi dilshat rishitning bildürüshiche, xitay qoralliq küchlirining weqe yüz bérip bir saettin kéyin bashlighan öymu-Öy axturup tutqun qilishi dawam qiliwatqan bolup, hazirghiche tutqun qilinghan uyghur yashliri az dégendimu 25 ke yétidiken.


Qaghiliqtiki pichaq bilen hujum qilish weqesi heqqide yene dawamliq yéngi uchurlar élishqa tirishmaqtimiz.




Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.


http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/qaghiliq-toqunush-02282012162417.html/story_main?encoding=latin

Féwral Qirghinchiliqining Yene Bir Térik Shahiti Körgenlirini Anglatti


Ixtiyariy muxbirimiz Pidayi

2012-02-18

15 Yildin béri uyghur milliy dewasigha quwwet bérip kelgen «5‏-Féwral ghulja weqesi», uyghur yéqinqi zaman tarixidiki zor weqelerning biri dep qarilip kélinmekte.





RFA/Pidaiy



5-Féwral ghulja weqesini xatirilesh munasiwiti bilen gollandiyide ötküzülgen namayish. 2012-Yili 5-Féwral.

Her qétim bu heqte söz bolunghanda shu weqening térik shahitliri hayajanlinish, iptixarlinish we échinishqa oxshash murekkep héssiyatlirini yoshurup qalalmaydu.


Gollandiyide élip bérilghan «5‏-Féwral weqesini» xatirilesh namayishigha qatnashqan weqening bir térik shahiti weqe heqqide toxtaldi hemde erkin dunyada yashawatqan wetendashlirini weten-Milletning hörlüki üchün hayatidin ayrilghanlarni untumasliqqa chaqirdi.


Tepsilatini yuqiridiki awaz ulinishidin, ixtiyariy muxbirimizning bu heqte ötküzgen söhbettin anglighaysiler.


Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/ghulja-gollandiye-02092012151440.html/story_main?encoding=latin

Xitay Kino Bazirini Amérika Filimlirigha Échiwétishke Maqul Boldi


Muxbirimiz Erkin

2012-02-20

Xitay özining kino-Filim bazirini qattiq kontrol qilip, chetel filimlirini bolupmu amérika kino filimlirige cheklime qoyup kelgen idi.





AFP



Xitay muawin reisi Xi jinping bilen muawin amérika prézidénti baydén uchrashti. 2012-Yili 14-Féwral, washington.

Bu mesile bir mehel amérikining dunya soda teshkilatigha erz qilip, xitayning üstidin shikayet qilishigha seweb bolghan. Lékin xitay muawin reisi shi jinping amérika ziyaritini axirlashturup uzun ötmey, amérika xitay bilen kélishim imzalap, xitayning amérika filimlirige qaratqan cheklimini boshashturidighanliqi élan qilindi. Bezi analizchilar bu xitay kinochiliqigha jiddiy riqabet élip kélidighanliqini bildürmekte.


Aq sarayning ötken jüme küni bildürüshiche, amérika bilen xitay kino filim import-Éksport mesilisidiki ixtilap toghrisida kélishim imzalap, xitay özining amérika kino filimlirige qaratqan cheklimini boshashturidighanliqini bildürgen. Kélishimge asasen xitay amérikidin import qilidighan kino filimlerni 70% köpeytip, her yili 20 amérika kino filimi import qilishtin, bu sanni 30 nechchige yetküzüshke maqul bolghan. Shuning bilen birge kélishimde amérika kino shirketlirining tapawet heqqide köpeytilip, amérika filimlirini qoyup xitayda érishken tapawetning 25% ni amérika terepke bérishke kélishken. Burun amérika terep érishken tapawetning peqet 13% ge ige bolatti.


Xitayning kino filim bazirini échiwétishni kéchiktürüp, chetel filimlirining xitay bazirigha kirishige cheklime qoyushi amérika-Xitay arisida uzundin buyan hel bolmay kéliwatqan ixtilaplarning biridur. Bu jehettiki cheklime amérikining naraziliqini qozghap, uning xitayni dunya soda teshkilatigha erz qilishigha seweb bolghan idi. Amérika xitayning kitab, DVD, CD qatarliq chetel ün-Sin we yazma neshriyat buyumlirigha qoyghan cheklimisi xitayning dunya soda teshkilatigha kirgende bergen wedisige xilap, dep qarap, dunya soda teshkilatining késim chiqirishini telep qilghan. Dunya soda teshkilati amérikining erzini orunluq, dep qarap, xitayning ziyinigha qarar chiqarghan idi.


Xitay muawin reisi Xi jinping ötken jüme los anjilisni ziyaret qilghanda muawin amérika prézidénti baydén bilen uchurushup, mezkur kélishimni imzalighan. Baydén kélishimge yuqiri baha bérip, «xitay bilen imzalanghan mezkur kélishim amérika kino studiyilirining we musteqil filim ishligüchilerning téz köpiyiwatqan xitay tamashibinlirigha érishishini algha sürüp, kinochiliq saheside minglarche ish pursiti yaritidu» dégen.


Bezi analizchilar amérika filimlirining xitay kinochiliq bazirigha keng kölemlik kirishi, kompartiye kontrolluqidiki xitay kinochiliqigha jiddiy riqabet élip kélidighanliqini bildürmekte. Lékin gérmaniyide turushluq uyghur ziyaliyliridin, weziyet analizchisi we Küresh Atahan ependi, buning xitay kinochiliqigha riqabet élip kélip qalmay, buning yene kishilerning pikir qilish, turmush usuli, tereqqiyat qarshi, senet we medeniyet éngi qatarliq nurghun sahelerge tesir körsitidighanliqini bildürdi.


Mezkur kélishim xitay tor betliride jiddiy munazire qozghap, tor betke pikir qatnashturghuchi bezi tordashlar amérika filimlirining köplep import qilinishi xitay kinochiliqini riqabetke duchar qilip, uning tereqqiyatigha türtke bolidighanliqini ilgiri sürse, yene bezi pikir qatnashturghuchilar bu kélishim amérika filimlirining xitaygha köplep kirip, xitay kinochiliq igilikini weyran qiliwétidighanliqini ilgiri sürgen.


Lékin xitayning shinxua axbarat agéntliqi yekshenbe küni amérika-Xitay arisida imzalanghan mezkur kélishim heqqide melumat élan qilip, amérika filimlirining xitay kinochiliq bazirigha köplep kirishi bilen barliqqa kélidighan riqabet eng zor xelqni menpeetdar qilidighanliqini bildürgen.


Amérika‏-Xitay arisidiki mezkur kélishim yene amérika kino jemiyitining qarshi élishigha érishken. Amérika kino jemiyitining reisi we ijraiye diréktori, sabiq kéngesh palata ezasi krést dod bayanat élan qilip, «dewr bölgüch bu kélishim amérika kino ishlesh shirketlirining sétilghan kino bélitidin alidighan paydisini köpeytip, 20 yilliq kona soda qélipini yéngeleydu. Amérika filimlirining xitay bazirigha kirishini 50 % din köprek ashurup, yéngi bir soda méxanizmi berpa qilidu» dep tekitligen. Walt désniy shirkitining mudiri robért igér bolsa «mezkur kélishim xitay tamashibinlirini bizning filimlirimiz bilen teminleydighan muhim pursetke wekillik qilidu» dégen.


Biraq gérmaniyidiki küresh ataxan ependi amérika kino filimlirining keng kölemlik xitaygha kirishi bilen xitay jemiyiti derhal özgirip kétidu, dep chüshenmeslik kéreklikini bildürdi.


Amérika 2007‏-Yili xitayning DVD, CD qatarliq medeniyet senet we köngül échish buyumlirigha cheklime qoyuwatqanliqini ilgiri sürüp, dunya soda teshkilatigha erz qilghan idi. Dunya soda teshkilati 2009‏-Yili késim chiqirip, xitayning cheklimisi uning dunya soda teshkilatigha kirgende bergen wedisi bilen birdek emesliki, uning qaidige boy sunushini telep qilghan. Xitay hökümiti 2011‏-Yili 3‏-Aygha qeder özining bu jehettiki kemtüklükini tüzitishke wede qilghan bolsimu, biraq kéyinrek amérikigha özining wedisini bu waqit ichide orundap bolalmaydighanliqini bildürgen.


Bu qétim xitay muawin reisi shi jinping amérika ziyaritining axirqi küni los anjilisni ziyaret qilghanda mezkur kélishimge imza qoyghan. Amérika soda wekili ron kirk mezkur kélishimge baha bérip, « amérika kino shirketliri we musteqil filim ishligüchilerning qarishiche, xitay dunyadiki eng muhim bazar. Lékin xitayning cheklimisi amérika filim shirketlirining xitay baziridin alidighan paydisigha tosqunluq qilghan. Mezkur kélishim bu haletni özgertishke yardem qilip, amérikining eng küchlük éksport saheliridin birining dunyadiki eng chong éksport bazirigha kirishini algha süridu» dégen.


Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/kino-baziri-02202012170857.html/story_main?encoding=latin

Ideological Campaign Launched in Uyghuristan (No Xinjiang)


2012-02-17

Beijing Targets 'illegal' religious activities but is warned of a backlash.





PHOTONONSTOP



Uyghur women in the old city of Kashgar in the Uyghuristan.





Chinese authorities in the troubled northwestern region of Uyghuristan have launched an ideological campaign amid ethnic tension between the Muslim Uyghur ethnic group and the rapidly growing Han Chinese migrant population, official media reported.



The campaign will focus on preventing "illegal religious activities" through the use of "patriotic education," the ruling Chinese Communist Party mouthpiece, the People's Daily, reported on its website.



The campaign, titled "Modernization and progress week" was formally launched by the Uyghuristan Party committee on Wednesday, with the aim of spreading the message about Party policies on ethnic minorities and religion, the report said.



The campaign would seek to educate the region's citizens about the law, so that they became "new model citizens with a modern attitude."



China's Muslim Uyghurs, a Turkic-speaking ethnic minority that has long chafed under Beijing's rule, have their practice of Islam tightly regulated by the ruling Communist Party, which bans children from mosques and controls everything about their worship, from the wording of sermons to "approved" interpretations of the Quran.



According to the authorities, study of the Quran in an unauthorized location constitutes an "illegal religious activity."



Very tense



A resident of Uyghuristan who declined to be named said relations between Uyghurs and the huge influx of Han Chinese migrants were still very tense in the wake of massive ethnic violence in Urumqi in July 2009 and a string of attacks and violent clashes elsewhere in the region last year.



"This won't do any good, because the more they do this sort of propaganda, the more of a backlash there will be," the woman said.



"The authorities are afraid that the Turkic minorities in Uyghuristan will be united by Islam," she said. "But relations between the ethnic groups in Uyghuristanare very tense right now, and this [campaign] probably won't be well-received."



She said that while a small proportion of Uyghurs had seen an improvement in their living standards since the economic migrants arrived, boosting the resource-rich region's economy, this was nothing compared to the growing wealth of the migrant Han Chinese.



"Their standard of living and level of economic benefit is still far below that of the Han Chinese," she said. "And there are armed police outside every mosque, which make the atmosphere even more tense."



'No effect'



June Dreyer, professor of politics at the University of Miami, said she found it hard to understand how the Chinese authorities believed that yet another campaign would have any effect.



"I don't think that this will have any effect," said Dreyer, speaking through an interpreter to RFA's Mandarin service. "People on the whole tend not to like to be told what aspect of their religious practices are acceptable, such as what kind of clothing or personal adornments to wear."



"Given the situation in Uyghuristan today, people are probably going to be forced to listen to this propaganda, but that doesn't mean they'll take it seriously and act on it," Dreyer said.



"Afterwards, people will probably still just do what they want."



Previous campaigns in Uyghuristan have targeted Uyghurs who wear veils or beards, groups who meet to discuss the Quran in private, and Uyghur children or state employees who fast during the holy month of Ramadan.



Attacks



Last year, Beijing ramped up security before and during for the five-day China-Eurasia Expo trade fair in Urumqi. The added security measures came in the wake of separate attacks in the Silk Road cities of Kashgar and Hotan that killed more than 30 people in July.



Exile Uyghur groups say the authorities launch house-to-house raids in "strike hard" security campaigns every three months in Uyghuristan, targeting Uyghur households in the middle of the night, and detaining anyone found in possession of religious material deemed unacceptable by Beijing, as well as photos, writings and DVDs featuring exiled Uyghur dissident Rebiya Kadeer.



Reported by Xi Wang for RFA's Mandarin service. Translated and written in English by Luisetta Mudie.

Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

http://www.rfa.org/english/news/uyghur/campaign-02172012144813.html

Turpan Aydingkölde Bir Uyghur Yashni Urup Méyip Qilip Qoyghan 3 Neper Saqchi Jazalanmidi


Muxbirimiz Shöhret Hoshur

2012-02-16

Salamjan subaydinning saqchilargha gep yandurghanliqi üchün özining balilirini tonush iqtidari we oz taharitini özige tayinip qilish madaridinmu qalghan.





RFA



Xitay saqchilirining kochida puqralarni tutqun qilish körünüshi. 2009- Yili iyul.

2 Yérim yilning aldida 20, 30 neper yashni egeshtürüp qurulush höddigerliki bilen shughulliniwatqan 27 yashliq salamjan subaydin bügün yataqta. U bügün qurulush bina qilish emes, öz taharitini özige tayinip qilish madaridinmu mehrum؛ eqliy jehette qurulush layihilesh emes, özining ayali we 4 yashliq qoshkézek balisinimu tonush iqtidarigha ige emes. Uning hayatidiki bu dramatik özgirish peqetla uning bir «xataliqi» sewebidin kélip chiqqan؛ u bolsimu, salamjan subaydinning saqchilargha gep yandurghanliqi. Mezkur «xataliq» üchün xitayning 3 neper saqchisi salamjan subaydinni aldi bilen kochida, uningdin kéyin saqchixanida urup bügünki haligha keltürüp qoyghan.





Weqe 2009-Yili 9-Ayning 15-Küni, turpan shehirining aydingköl yézisida yüz bergen. Shu küni salamjan subaydin élip bériwatqan qurulushigha ishchi izdep heptilik peyshenbe bazargha yétip kelgen. U aptomobilini toxtitiwatqanda, 3 neper saqchi uninggha qopalliq bilen warqirighan we derhal yoqilishqa buyrughan. Salamjan ehwalni angqiralmay saqchilardin gep sorighan, jawab qanaetlinerlik bolmighandin kéyin, saqchilar bilen bir-Ikki éghiz takallashqan. Mana bu gep yandurush we takallishish xitay saqchilirining koyza-Toqmaqlirini heriketke keltürgen.





Saqchixana bashliqi yü shyenféng, saqchi xadimi mexmut akop we erkin seley tengla hujumgha ötüp, uni hushsizlanghiche urghan. Peyshenbe bazardiki kishilerning arigha kirip tosushliri, bir momayning yalwurup ötünüshliri bu 3 neper saqchini peylidin yanduralmighan. Ular hoshsiz salamjanni koyzilanghan halette saqchixanigha apirip yene urghan.





Salamjanning ata-Anisi saqchixanigha chaqirilghanda oghlining «bir zembil güshke aylinip qalghan» liqini körüp, oghlini saqchixanidin ekétishni ret qilghan. Salamjan saqchixanida 3 kün turghuzulup mejburiy öyige apiriwétilgen. Salamjan doxturxanigha apirilghan bolsimu, salametliki eslige kelmigen. Dadisining bildürüshiche, u nöwette, ata-Anisining yétilep achiqishi bilen taharet éhtiyajliridin chiqalaydu؛ öyide chüshiniksiz sözler bilen kimlernidu eyibleydu. Nöwette salamjan sehiye orunlirining tekshürüp békitishi boyiche ikkinchi derijilik méyip, u béqishi we terbiyilishi kérek bolghan xanimi we ikki balisining teqdiri qarangghu. Salamjanning ata-Anisi saqchilar teripidin közitilidighan nuqtiliq aile. Salamjanning dadisi bu weqeni héchkimge démeslik, héchnege erz qilmasliqqa buyrulup, uning qorusi bir yil nazaret astida tutulghan؛ u hélihem yiraqtin nazaret qilinmaqta.





Anglighininglardek, salamjan subaydin xitay kompartiyisige qarshi gep qilmighan؛ atalmish milletler ittipaqliqigha qarshimu söz qilmighan. Xitayning dölet bixeterlikige qarshi heriketlerde esla bolmighan. Shundaq turuqluq, u xitay saqchilirining rehimsiz zerbe nishanigha we qurbanigha aylanghan.





Xitay saqchiliri bu jasaretni nedin aldi? wang léchwenning «hayat-Mamatliq küresh» telimatidinmu? jang chünshenning qattiq zerbe bérishni dawamlashturush chaqiriqidinmu? we yaki nur bekrining uyghur pidaiylargha yolwaslarche hürpiyip, xitay zorawanlirigha kelgende ün chiqiralmasliqi sewebidinmu? weqe sadir qilghan ikki neper saqchining hazirghiche jazalanmasliqi, eksiche orun almiship wezipe ötewatqanliqi yuqiriqi soallargha yéterlik bir jawabtur.





Yuqiriqi awaz ulinishidin, bu weqening jeryanini salam subaydinning dadisi subaydin mehmutning éghizidin anglaysiler.





Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/yarilanghan-uyghur-02162012164843.html/story_main?encoding=latin