Amérika Edliye Ministirliki Uyghur Tutqunlirini Derhal Qoyuwétish Buyruqini Waqitliq Toxtitip Qoydi
Muxbirimiz Jüme
2008-10-09
7 - Öktebir amérika washington rayonluq sot mehkimisi sodiyisi richardo urbina ependi, guentanamo uyghur tutqunlirini derhal qoyuwétish buyruqini chiqarghan bolsimu, emma mezkur buyruq tünügün kechqurun amérika edliye ministirliki teripidin waqitliq toxtitip qoyuldi.
7 - Öktebir etigen saet onda, amérika fédératsiye sot mehkimiside sodiye richardo urbina ependi uyghur tutqunlarning amérikigha derhal qoyup bérilishi kérekliki heqqide buyruq chüshürdi. Süret, amérika fédératsiye sot mehkimisining binasi.
Melum bolushiche, bush hökümiti we hökümet adwukatliri sodiye urbina ependining mezkur qarari üstidin amérika erziyet sotigha erz sunghan bolup, netijide üch neper sodiye birlikte mezkur buyruqni " memuriy jehettin toxtitip qoyush" qarari chiqarghan.
7 - Öktebir sodiye urbina ependi hökümet tarmaqlirigha güantanamodiki 17 neper uyghurni 10 - Öktebir jüme küni öz sotxanisigha hazir qilish kéreklikini hemde ularning kéyinki mesilisini mushu yerde bir terep qilidighanliqini buyrughan idi.
Amérika hökümiti mezkur qararigha narazi
Guentanamo uyghur tutqunlirini qoyup bérish buyruqi chiqirilghandin kiyin amérika hökümiti we aqsaray bayanat élan qilip, sodiye urbina ependining mezkur qararigha naraziliq bildürdi we mezkur qararning " amérikining qanunigha xilap" ikenligini we bu xilidiki qarargha yol qoyulsa guantanamodiki bashqa tutqunlarning oxshash wasitilerni tallishigha yol échip béridighanliqini ilgiri sürdi.
Aqsaray axbarat ishxanisi katipi dana périno élan qilghan mezkur bayanatta: " öz puqralirimizning hemde mezkur uyghurlarning bixeterlikini közde tutup, amérika qoshma shitatliri bu kishilerni qobul qilidighan dölet tépishqa heriket qilishni dawamlashturidu" déyilgen.
Jamil jeffar:" bu guantanamo lagérining qanuniy asasigha bérilgen agah"
Emma bezi qanunshunas mutexessislerning sodiye urbina ependining qararigha bergen bahasi bashqiche bolup, asiya waqit gézitide neqil qilinishiche, amérika awam erkinliki ittipaqi dölet bixeterliki programmisining diréktori jamil jeffar:"bu bush hökümitining héchqandaq qanuniy asasi bolmighan guentanamo siyasitige qarshi chiqirilghan bir dewer bölgüch qarardur. Hazir guantanamodiki uyghurlar duch kéliwatqan rialliq guantanamo lagérining exlaqi we qanuniy asasigha bérilgen bir agah" dégen hemde sodiye urbina ependining bu heqtiki qararining toghra ikenlikini ilgiri sürgen.
Melum bolushiche, erziyet sotida bu heqte élip bérilghan munaziride üch sodiye birlikte qarar chiqirip uyghur tutqunlarning amérikigha élip kélinish waqtini yene eng az dégendimu bir hepte uzartish hemde mushu jeryanda her ikki terep ( yeni hökümet we uyghur tutqunlar) adwokatlirining yenimu ilgiriligen halda munazire élip bérishigha sharait hazirlashni otturigha qoyghan.
Guantanamodiki uyghur tutqunlirining adwokati seybin welét ependining bildürüshiche, uyghur tutqunlirining qoyup bérilishige saetler qalghanda ishlarda özgirish yüz bergen bolup, esli amérikining qanun ijra qilghuchi xadimliri uyghurlarni qoyup bérish hökümi chiqirilip etisila yeni charshenbe küni guantanamogha kélip bolghan hemde uyghur tutqunlarni peyshenbe küni amérikigha élip méngishqa teyyarliq körgen.
Adwokat welét ependining qarishiche, uyghur tutqanlarning qoyup bérilish mesilisi belkim yene bir - Ikki hepte keynige sürülüshi mumkin iken.
Uyghur tutqunlarni xitaylar qayturup kétishni telep qilmaqta
Uyghur tutqunlarni amérikida qoyuwétish qarari waqtinche toxtitip qoyulghan peytlerde,xitay terep bayanat élan qilip bu uyghurlarni özlirige qayturup bérishni telep qildi we xitay tashqi ishlar bayanatchisi ching gang bügün axbarat élan qilish yighinida uyghur tutqunlirini térrorchilar dep atidi hemde bularni xitaygha qayturup kélish meydanining özgermigenlikini bildürdi.
Xitay tashqi ishlar bayanatchisi yene, hazir xitayning qanun bilen idare qilinidighanliqini, xitayning birleshken döletler teshkilati ten jazasigha qarshi turush ehdinamisige imza qoyghan dölet ikenlikini, xitayda ten jazasi yoqluqini ilgiri surup mezkur uyghurlar xitaygha qayturulsa ten jazasigha yoluqmaydighanliqini otturigha qoyghan.
"Uyghurlar xitaygha qayturulsa éghir jazagha uchraydu "
Halbuki, washington pochtisi géziti bu heqte bérilgen bashmaqalida, amérika herbiy dairiliri guentanamo uyghur tutqunlirini esli 2003 - Yilila qoyup bérilidighanlar qatarigha kirgüzgen bolsimu, emma ular xitaygha qayturulsa éghir jazagha uchrap kétish tehditi bolghachqa lagirda dawamliq qaldurushqa mejbur bolghanliqini ilgiri sürgen we: " biz amérika prézidénti bushning bu kishilerning bir qismigha panahliq bérishini jiddiy telep qilimiz. Eger u shundaq qilghan bolsa idi, ediliye organlirining mudaxile qilishidin saqlinip qalghan bolar idi" dep otturigha qoyghan.
Bash maqalide yene, amérika hökümitining bu uyghur tutqunlirining alliqachan dushmen jengchisi emeslikini, ularning amérikining dölet menpeeti we bixeterlikige qarita ziyan salidighan gherizi yoqluqini ispatlap chiqqanliqi bayan qilinip "bu kishilerning alliburun shübhisiz halda qoyup bérilishi kérek idi" déyilgen hemde bu uyghurlarning birdin - Bir düshminining amérika emes belki xitay ikenliki otturigha qoyulup, bularning dushmenlikining tigh uchi özliri kelgen xitay, yeni uyghurlarni qebih basturush tarixigha ige xitay hökümitidur" dep yézilghan.
Uyghur jamaiti öz hamiyliqigha almaqchi
Washington pochtisi gézitide bu heqte bérilgen yene bir parche xewerde körsitilishiche, amérika hökümiti we herbiy dairiliri teripidin dushmen jengchi emes dep békitilgen bu uyghurlarni xitaygha qayturup bermeslikidiki biridin - Bir seweb bu uyghur xitaygha qayturulsa qiynashqa we ten jazasigha tartilish xetirige yoluqidighanliqida iken.
Xewerde mundaq körsitilgen: " béyjing dairiliri öz ana wetinining musteqilliqi uchun küresh qiliwatqan bu uyghurlarni térrorchilar dep qaraydu".
Hazir guentanamo herbiy türmiside 17 neper uyghur qamalghan bolup, eger bular amérikigha qoyup bérilse, amérika washington rayonidiki uyghur jamaiti bularni öz hamiyliqigha alidighanliqi üstide wede bérishken hemde amérikidiki bezi ijtimaiy we insaniy yardem teshkilatlirimu bu uyghurlarning turmush we jemiyetke maslishish ishlirigha yardemde boldighanliqini sotchigha yetküzgen idi.
Menbe:http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/guantanamo-uyghurliri-erkinlik-10092008214109.html
Wednesday, October 08, 2008
Press Statement
The Chinese have in October 1949 Eastturkistan occupied. In the years 1933 and 1944 the Uyghurs twice managed through insurgencies, from the occupation by the Chinese people to liberate. The Republic was last through the cooperation of internal and external enemies busy and has existed since no more than Republic, the Republic still exists still in the hearts of the Uyghurs.
Since the occupation by China Eastturkistans the Chinese have on the destruction of culture, ethnicity and religion of the Uyghurs and help them try the Uyghurs from history to banish by a systematic genocide operate. There, 49 in Ostturkistan nuclear test carried out several 100,000 Uyghurs are thus lost their lives and there are still Uyghurs, who are thus a physical (disability, deformity, etc.) and mental harm to the disease in many forms shows.
The minerals were systematically exploited and thus was an ecological disaster leave. The water and soil were thus poisoned. Many animals and plants are therefore extinct. The climate has changed, the snow on the mountains is geschmolzen.Um to destroy our people, the Chinese have a dictatorial policy of birth control in the uyghur population, while several million were killed uyghuris babies.
Since the occupation of the Chinese people, we have our values and culture to our children can impart. There has recently been closed our schools and our mother tongue and writing were viewed as inferior. The lesson was to the detriment of our people is changing, our children are in school forced the Chinese language to learn and use. Our national education system was destroyed and the teachers who taught in our mother tongue, were removed from the school. Our history and our people were considered non-existent and as a lie taught to our children.
Although we could not say what we think, there are media, in the language uyghur disseminated, but even these have to reckon with a ban. The into Eastturkistan unemployment has made the Uyghurs gained the upper hand, while at the Chinese in Eastturkistan unemployment hardly exists. The Uyghurs have in their own country little opportunity to work or to start companies. Our nation has thus become one of the poorest peoples of the world.
Since 2008 has been the Uyghurs in Ürümchi, Hoten, Kashgar, Kucha, Peyziabad, Yengisheher, Yengihisar, Kargalik, Gulja, Aksu,Kumul and Turfan, which are against the injustices of the Chinese of their state as "terrorists", "religious fanatics" and " Separatists "and was titled, without respecting international human rights and condemned to 10.000en plugged in prisons, sometimes for life. Many of them were in an unbelievably brutal way and tortured and killed.
In those days in October before 59 years the Chinese have our free country Eastturkistan Republic occupied. We remember our Republic and want to make our country Eastturkistan again a free and independent country. We as Uyghur Organisation in Europe today to remember the injustices of the Chinese. We ask the civilized world and its Democratic countries, nations, peoples, organizations, associations and citizens and us financially and politically support to this eyesore of the history of mankind to clean up.
The Eastturkistan Union
01/10/08 Germany/Frankfurt
The Chinese have in October 1949 Eastturkistan occupied. In the years 1933 and 1944 the Uyghurs twice managed through insurgencies, from the occupation by the Chinese people to liberate. The Republic was last through the cooperation of internal and external enemies busy and has existed since no more than Republic, the Republic still exists still in the hearts of the Uyghurs.
Since the occupation by China Eastturkistans the Chinese have on the destruction of culture, ethnicity and religion of the Uyghurs and help them try the Uyghurs from history to banish by a systematic genocide operate. There, 49 in Ostturkistan nuclear test carried out several 100,000 Uyghurs are thus lost their lives and there are still Uyghurs, who are thus a physical (disability, deformity, etc.) and mental harm to the disease in many forms shows.
The minerals were systematically exploited and thus was an ecological disaster leave. The water and soil were thus poisoned. Many animals and plants are therefore extinct. The climate has changed, the snow on the mountains is geschmolzen.Um to destroy our people, the Chinese have a dictatorial policy of birth control in the uyghur population, while several million were killed uyghuris babies.
Since the occupation of the Chinese people, we have our values and culture to our children can impart. There has recently been closed our schools and our mother tongue and writing were viewed as inferior. The lesson was to the detriment of our people is changing, our children are in school forced the Chinese language to learn and use. Our national education system was destroyed and the teachers who taught in our mother tongue, were removed from the school. Our history and our people were considered non-existent and as a lie taught to our children.
Although we could not say what we think, there are media, in the language uyghur disseminated, but even these have to reckon with a ban. The into Eastturkistan unemployment has made the Uyghurs gained the upper hand, while at the Chinese in Eastturkistan unemployment hardly exists. The Uyghurs have in their own country little opportunity to work or to start companies. Our nation has thus become one of the poorest peoples of the world.
Since 2008 has been the Uyghurs in Ürümchi, Hoten, Kashgar, Kucha, Peyziabad, Yengisheher, Yengihisar, Kargalik, Gulja, Aksu,Kumul and Turfan, which are against the injustices of the Chinese of their state as "terrorists", "religious fanatics" and " Separatists "and was titled, without respecting international human rights and condemned to 10.000en plugged in prisons, sometimes for life. Many of them were in an unbelievably brutal way and tortured and killed.
In those days in October before 59 years the Chinese have our free country Eastturkistan Republic occupied. We remember our Republic and want to make our country Eastturkistan again a free and independent country. We as Uyghur Organisation in Europe today to remember the injustices of the Chinese. We ask the civilized world and its Democratic countries, nations, peoples, organizations, associations and citizens and us financially and politically support to this eyesore of the history of mankind to clean up.
The Eastturkistan Union
01/10/08 Germany/Frankfurt
Heqqaniy Dawaning Ghelbisini Tebrikleymiz!
Essalamu eleykum Rabiye ana bashliq Amérikidiki barliq qérindashlar, qandaq ehwalingizlar, ailingizdikiler obdan turiwatamdu.Bizdin ehwal sorisingizlar yaxshi turiwatimiz, bashqa ishlar jayida kétiwatidu.
Radiyodin Guentanamo xapiliqimizning pütkenlikini we axirlashqanliqini anglap teswirligüsiz xushhal bolduq.U yerdiki qérindashlirimizning hörlükke chiqqanliqi ular üchünla emes milliy zulum astida turiwatqan 20 milyondin artuq Uyghuristan xelqi üchünmu intayin qutluq we xasiyetlik bir ish boluptu.
Bu xewer Uyghuristannila emes belki pütün dunyani zil-zilige salidighan xewer boldi. Xelqimizning ahu-zari Hudagha yétti. Heqqaniyet zulmet üstidin ghelbe qildi. Pashist Xitaylarning chawisi chitqa yéyildi. Shermendichilik Adalet teripidin ret qilindi!
Biz Uyghurlar dunyada heqqaniyetning mewjut ikenlikige, zorawanliq we pashizimning haman meghlup bolidighanliqigha, milliy iradimizning uzaqqa qalmay emelge ashidighanliqigha qaytidin ishenduq!Kelgüsige bolghan ishenchimiz, insaniyetke bolghan muhabbitimiz hessilep ashti.
Biz bir Uyghur teshkilati bolush süpitimiz bilen Amerika hökümitige we heqqaniyet shemshirini tutup turghan qanun ijrachillirigha kolléktip teshekkurimizni bildürimiz we ulargha minglarche éhtiram bildürimiz.
Amerika xelqining we Amerikidiki sizlerge oxshash qérindashlirimizning ularning teqdirini ongshash yolida körsetken barliq japaliq tirishchanliqliringizlargha semimiy rehmetimizni éytimiz.
Biz bu xewerni anglap intayin hayjanlanduq, özimizni basalmiduq, köz we qulaqlirimizgha ishenmiduq, chanaqlirimiz issiq yash bilen nemdeldi. Amerikigha rexmet, bizdek bir mezlum xelqning ümüdini yerde qoymidi. Bizning sulghun chirayimizni düshmen aldida qan-yashqa boyimidi. Bizning qaraniyet tajawuzchilar aldida qeddimizni yene bir qétim tikliwélishimizgha yol échip berdi. Bizde "Künning yérimi ayding, yérimi qarangghu" dégen hikmetlik söz bar. Biz Uyghurlar Amérika xelqining bu dostaniliqini esirlerdin esirlergiche unutmaymiz!
Bu biz uyghurlarning qanche yillardin béri zariqip kütken bir xewirimizidi.Guentanamogha qamalghan 22 qérindishimizning ishlirining utuqluq bolishi üchün körsetken barliq semimiyitingizlardin Alla razi bolsun.Amerika heqiqiten biz deslepte oylighandek qanun döliti iken.Uning dölet sistimisi pütün dunyada örnek qilinip, érqiy we kultural qirghinlargha son bérilse ejep emes. Xitaylar axiri mat boldi, ishlar düshmenler kütkendek emes biz arzu qilghandek axirlashti. Dawayimizning qarangghuluq qaplap turghan yollirigha yene bir qétim nur chéchildi.
Ishengüsiz bu xosh xewerdin wetinimizning tagh-deryalirimu shatlinidighan, xelqimiz xushalliqtin qin-qénigha patmay sekrishidighan boldi.
Toye xitaylar toye! Bashqilarning zimini, bayliqlirini, meniwiyitini talan-taraj we xanu weyran qilghanlarning aqiwétining qandaq bolidighanliqini aldirimay bilip qalisen-téxi!
Hörmetlik Rabiye ana eger u 17+5 hemsherimiz bilen uchrushup qalsingizlar biz Yawropadiki Uyghurlardin séghinip salam yollap qoyarsizler. Biz allaning millitimizge ulardek pidakar, shir yürek we wijdanliq perzentlerni téximu köplep bérishi üchün duwa qilip kéliwatimiz we qilimiz.
Alla milyonlighan qiz-yigitlirimizning jümlidin Guentanamo türmisidin azat bolghanlarning weten-millet yolida tartqan japa-musheqetlirining minglap sawabini bersun.Wetinimiz sherqiytürkistanda xitayning qan purap turidighan zindanlirida éghir iskenje astida yashawatqan qehriman perzentlirimizning put-qolidiki koyza kishenlernimu parchaqlap tashlisun, shu künlerni baldurraq xelqimizge nésip qilsun!
Biz Guentanamo Uyghurlirining ishlirinining utuqluq bolghanliqini qizghin tebrikleymiz, ulargha bexit tileymiz we ulargha otluq salimimizni yollaymiz.Xelqimizni bu ghelbisi üchün yene bir qétim qutluqlaymiz!
Xeyir xosh Guentanamo! Yashisun erkinlik! Yashisun öz xelqining erkinliki üchün jénini atighan ezimetler!
Sherqiytürkistan Birliki Teshkilati
07.10.08 Gérmaniye/Frankfurt
Essalamu eleykum Rabiye ana bashliq Amérikidiki barliq qérindashlar, qandaq ehwalingizlar, ailingizdikiler obdan turiwatamdu.Bizdin ehwal sorisingizlar yaxshi turiwatimiz, bashqa ishlar jayida kétiwatidu.
Radiyodin Guentanamo xapiliqimizning pütkenlikini we axirlashqanliqini anglap teswirligüsiz xushhal bolduq.U yerdiki qérindashlirimizning hörlükke chiqqanliqi ular üchünla emes milliy zulum astida turiwatqan 20 milyondin artuq Uyghuristan xelqi üchünmu intayin qutluq we xasiyetlik bir ish boluptu.
Bu xewer Uyghuristannila emes belki pütün dunyani zil-zilige salidighan xewer boldi. Xelqimizning ahu-zari Hudagha yétti. Heqqaniyet zulmet üstidin ghelbe qildi. Pashist Xitaylarning chawisi chitqa yéyildi. Shermendichilik Adalet teripidin ret qilindi!
Biz Uyghurlar dunyada heqqaniyetning mewjut ikenlikige, zorawanliq we pashizimning haman meghlup bolidighanliqigha, milliy iradimizning uzaqqa qalmay emelge ashidighanliqigha qaytidin ishenduq!Kelgüsige bolghan ishenchimiz, insaniyetke bolghan muhabbitimiz hessilep ashti.
Biz bir Uyghur teshkilati bolush süpitimiz bilen Amerika hökümitige we heqqaniyet shemshirini tutup turghan qanun ijrachillirigha kolléktip teshekkurimizni bildürimiz we ulargha minglarche éhtiram bildürimiz.
Amerika xelqining we Amerikidiki sizlerge oxshash qérindashlirimizning ularning teqdirini ongshash yolida körsetken barliq japaliq tirishchanliqliringizlargha semimiy rehmetimizni éytimiz.
Biz bu xewerni anglap intayin hayjanlanduq, özimizni basalmiduq, köz we qulaqlirimizgha ishenmiduq, chanaqlirimiz issiq yash bilen nemdeldi. Amerikigha rexmet, bizdek bir mezlum xelqning ümüdini yerde qoymidi. Bizning sulghun chirayimizni düshmen aldida qan-yashqa boyimidi. Bizning qaraniyet tajawuzchilar aldida qeddimizni yene bir qétim tikliwélishimizgha yol échip berdi. Bizde "Künning yérimi ayding, yérimi qarangghu" dégen hikmetlik söz bar. Biz Uyghurlar Amérika xelqining bu dostaniliqini esirlerdin esirlergiche unutmaymiz!
Bu biz uyghurlarning qanche yillardin béri zariqip kütken bir xewirimizidi.Guentanamogha qamalghan 22 qérindishimizning ishlirining utuqluq bolishi üchün körsetken barliq semimiyitingizlardin Alla razi bolsun.Amerika heqiqiten biz deslepte oylighandek qanun döliti iken.Uning dölet sistimisi pütün dunyada örnek qilinip, érqiy we kultural qirghinlargha son bérilse ejep emes. Xitaylar axiri mat boldi, ishlar düshmenler kütkendek emes biz arzu qilghandek axirlashti. Dawayimizning qarangghuluq qaplap turghan yollirigha yene bir qétim nur chéchildi.
Ishengüsiz bu xosh xewerdin wetinimizning tagh-deryalirimu shatlinidighan, xelqimiz xushalliqtin qin-qénigha patmay sekrishidighan boldi.
Toye xitaylar toye! Bashqilarning zimini, bayliqlirini, meniwiyitini talan-taraj we xanu weyran qilghanlarning aqiwétining qandaq bolidighanliqini aldirimay bilip qalisen-téxi!
Hörmetlik Rabiye ana eger u 17+5 hemsherimiz bilen uchrushup qalsingizlar biz Yawropadiki Uyghurlardin séghinip salam yollap qoyarsizler. Biz allaning millitimizge ulardek pidakar, shir yürek we wijdanliq perzentlerni téximu köplep bérishi üchün duwa qilip kéliwatimiz we qilimiz.
Alla milyonlighan qiz-yigitlirimizning jümlidin Guentanamo türmisidin azat bolghanlarning weten-millet yolida tartqan japa-musheqetlirining minglap sawabini bersun.Wetinimiz sherqiytürkistanda xitayning qan purap turidighan zindanlirida éghir iskenje astida yashawatqan qehriman perzentlirimizning put-qolidiki koyza kishenlernimu parchaqlap tashlisun, shu künlerni baldurraq xelqimizge nésip qilsun!
Biz Guentanamo Uyghurlirining ishlirinining utuqluq bolghanliqini qizghin tebrikleymiz, ulargha bexit tileymiz we ulargha otluq salimimizni yollaymiz.Xelqimizni bu ghelbisi üchün yene bir qétim qutluqlaymiz!
Xeyir xosh Guentanamo! Yashisun erkinlik! Yashisun öz xelqining erkinliki üchün jénini atighan ezimetler!
Sherqiytürkistan Birliki Teshkilati
07.10.08 Gérmaniye/Frankfurt
Sodiye Richardo Urbina Ependi Uyghur Tutqunlarning Amérikigha Qoyup Bérilishi Heqqide Buyruq Chüshürdi
Muxbirimiz Jüme
2008-10-07
7 - Öktebir etigen saet onda, amérika fédératsiye sot mehkimiside guantanamodiki uyghur tutqunliri üstide échilghan sotta amérika washington rayonluq sot mehkimisi sodiyisi richardo urbina ependi uyghur tutqunlarning amérikigha derhal qoyup bérilishi kérekliki heqqide buyruq chüshürdi.
Muxbirimiz Jüme
2008-10-07
7 - Öktebir etigen saet onda, amérika fédératsiye sot mehkimiside guantanamodiki uyghur tutqunliri üstide échilghan sotta amérika washington rayonluq sot mehkimisi sodiyisi richardo urbina ependi uyghur tutqunlarning amérikigha derhal qoyup bérilishi kérekliki heqqide buyruq chüshürdi.
RFA Photo
7 - Öktebir etigen saet onda, amérika fédératsiye sot mehkimiside sodiye richardo urbina ependi uyghur tutqunlarning amérikigha derhal qoyup bérilishi kérekliki heqqide buyruq chüshürdi. Süret, amérika fédératsiye sot mehkimisining binasi.
Bu heqte toxtalghan rabiye qadir xanim mezkur qararni barliq uyghurlarning erkinlik signali dep körsetti.
Uyghurlarning közliridin hayajan yashliri töküldi
Sodiye urbina ependi öz sot mehkimisining mezkur qararini bayan qilip ötkende sotqa sirttin qatnashqan uyghurlar we uyghur mesilisige yéqindin köngül bölüp kéliwatqan bashqa kishiler öz xushalliqini yoshuralmighan idi. Uyghurlar öz - Ara quchaqlashti, ularning közliridin hayajan yashliri töküldi.
7 Yildin buyan amérikining guantanamodiki herbiy türmiside yétiwatqan 17 neper uyghur gerche hökümet teripidin "düshmen jengchisi emes" dep békitilgen bolsimu, emma mezkur uyghurlarni xitaydin bashqa ötküzüwalidighan dölet chiqmighanliqi sewebidin, bu uyghurlar yene dawamliq türmige mehkum bolushqa mejbur bolghan idi.
Sodiye urbina ependi : "bu, buyruq. Men bu kishilerning dexli - Teruzge uchrishini xalimaymen"
Bügün mezkur uyghur tutqanlarning amérika hökümiti ustidin amérika fédéral sotigha sunghan erzi üstide échilghan sotta, sodiye urbina ependi mezkur uyghur tutqunlarning amérikigha qoyup bérilishini qarar qilghandin kéyin, uyghurlarning amérikigha derhal qayturup kélinishi kéreklikini buyrudi hemde uyghur tutqunlar amérikigha kirgende amérika köchmenler idarisi we tamozhna xadimlirining bularni qolgha alimiz dep xiyal qilmasliqini bildürdi we: "bu, buyruq. Men bu kishilerning her qandaq shekilde dexli - Teruzgha uchrishini xalimaymen. Bu uyghurlar hökümet xadimlirining dexlisige, tosqunluq qilishigha uchrimasliqi kérek. Men ularni körgenge qeder bu uyghurlarning saq - Salamet bolushini ümid qilimen" dédi.
Sodiye urbina ependining bu buyruqlirida birxil bitaqetlik we qetiylik tuyghuliri chiqip turatti. Amérika hökümet terep adwokatliri bu uyghurlarni amérikigha qayturup Sot axirida rabiye qadir xanim: " bu gün pütün uyghur xelqige erkinliktin signal bérildi" dédi. Kélish qedem basquchliri üstide teyyarliq körüsh üchün sottin yene bir hepte bérishni telep qilghan bolsimu, emma sodiye urbina ependi bularning bu teleplirini ret qildi.
Rabiye qadir xanim: " bu gün pütün uyghur xelqige erkinliktin signal bérildi"
Sot axirida guantanamodiki uyghur tutqanlarning aqlinip amérikigha qoyup bérilishi heqqide toxtalghan rabiye qadir xanim: " bu gün pütün uyghur xelqige erkinliktin signal bérildi" dédi.
Gerche amérika hökümitimu guantanamodiki uyghur tutqunlarni dushmen jengchisi emes dep ispatlap chiqqan bolsimu, emma xitay hökümet dairiliri izchil halda guantanamodiki uyghur tutqunlarni térrorchilar yaki térror gumandarliri dep élan kéliwatqan idi.
Bügün xitay tashqi ishlar bayanatchisi ching gang yene mezkur uyghur tutqunlarni térror gumandarliri dep atidi we ularni xitaygha qayturup kélip qanun buyiche jazalash kéreklikini yene tekrarlidi.
Henri shajefiski :"uyghurlar uchun qutluq we tarixi bir kündur "
Halbuki, amérika fédératsiye sotining mezkur qarari heqqide toxtalghan uyghur kishilik hoquq qurulushi diréktori henri shajefiski ependining bildürüshiche, amérika sotining mezkur buyruqi xitay hökümitining uyghur tutqunlarni térrorchi qilip süretleshke körsetken barliq tirishchanliqini inkar qilidiken.
U mundaq dédi: " biz shuni körüwalalaymizki, xitay hökümiti guentanamo türmisige qamalghan uyghurlarni térrorchi qilip körsitishke tiriship kéliwatqan idi. Bügün ularning bu tirishchanliqi amérika soti teripidin inkar qilindi. Bu uyghurlar uchun qutluq we tarixi bir kündur."
Bu heqte toxtalghan dunya uyghur qurultiyi reisi we uyghurlar milliy herikitining yétekchisi rabiye qadir xanim, gerche xitay hökümitining, guentanamo türmisige bir nechche uyghurning qamalghanliqi sewebidin uyghurlarni térrorchi dep körsitip, uyghurlarning öz erkinliki üchün élip barghan küreshlirini térrorchi katégoriyisige kirgüzüp, uyghurlarni étnik millet süpitide yoqatmaqchi bolghanliqini emma xitayning bu suyiqestining emelge ashmighanliqini ilgiri sürdi.
Rabiye qadir xanim yene, yillardin béri guantanamoda azab chekken bu uyghurlarning töligen bedellirining hergiz bikargha ketmeydighanliqini bildürüshti hemde dunyadiki barliq uyghurlarni guentanamo tutqunlirining uyghur mesilisini dunyagha tonutushta qoshqan töhpisini untumasliqqa chaqirdi.
Amérikining guentanamo herbiy türmiside esli 22 neper uyghur tutqun qamalghan bolup, 2006 - Yili ulardin 5 nepiri albaniyige yerleshtürülgen.
Tuesday, October 07, 2008
Sherqiy Türkistan jumhuryitining 60 yilliqini xatirleymen
Uyghur Sadasi
1944-yili 12-nuyabirda qurulghan Sherqiy Türkistan jumhuryiti gerche Russiye we Xitay impiryélirining öz-ara til birikturushliri netijiside, 1949-yili yoqutivitilgen bolsimu, biraq bu jumhuryet Uygur xelqining yéqinqi zaman tarixidiki bir shanliq namayende süpitide kéyinki evlatlarni terbiyelep kelmekte. Mana bügün bu jumhuryitimizning 60 yilliqini xatirlewatimiz, xelqimizning tarixidiki bu shanliq sehipini her qétim esliginimizde we xatirliginimizde, köpligen " NIME ÜCHÜN?" digen suallar kallimizgha kilivélip, bizni oylunushqa, pikir yürgüzüshke, we bu jawapsiz qiliwatqan suallarning jawabini tipishqa undeydu.
60 yil burun qurulghan bu jumhuryitimizni qurushqa qatnashqan pishqedemlirimizning eslimilirige asaslanghinimizda, 1944-yili partilighan Sherqiy Türkistan inqilabining rehberlik hoqoqi, inqilab bashlanghan deslepki mezgillerde gerche özimizning qolida bolghan bolsimu, biraq kéyinche, bulupmu „ Sherqiy Türkistan waqitliq hökümiti“ qurulghandin kéyin, asasen shu devirdiki özini " ézilgen milletlerning nijatkari" digen chirayliq nam bilen niqapliwalghan Russiye kommunistlirining kontirolliqida bolghan. „ Sherqiy Türkistan waqitliq hökümiti“ ge dair bir arhip matiriyalida mundaq yézilghan:
" „Sherqiy Türkistan Waqitliq Hökümiti“1944-yili 11-ayning 20-küni Sovit ittipaqining Vilademir Közlop bashchiliqidiki meslihetchiler ömiki (sheritlik belgisi 1- bina ) bilen vilademir stifanovich bashchiliqidiki meslihetchiler ömikini ( sheritlik belgisi 2- bina )
ghuljigha kélishke teklip qildi."
“Sherqiy Türkistan waqitliq hökümiti“ qurulup bir ay bolmayla kélip Ghulja orunlashqan Russiyening bu meslihetchiler ömekliri shundin etiwaren inqilabning barliq sahélirige singip kirip, siyasi, iqtisadi we herbi jehetlerde umomiyüzluk kontirolluq yürgüzüshke bashlidi. shuning bilen köpligen Russiye terepdari bolghan kishiler hökümetning eng muhim bolghan iqtisadi we herbi tarmaqlirigha orunlushup, emeli hoqoqlarni changgiligha kirguzivilishti. Shuninggha egiship, „Sherqiy Türkistan hökümiti“ning fonkisiyesi barghansiri ajizlap, 1945-yilning kéyinki yerimigha barghanda, asasen Russiyelik meslihetchiler maqullighan qararlarni emir-perman sheklide élan qélip béridighan,héch qandaq emeli hokoqi bolmighan bir organgha aylinip qaldi. Töwendiki misaldin biz bu haletni iniq köriwalalaymiz;
1945-yili sintebirning bishida, 17 ming kishilik milli armiye qisimliri Manas deryasi boyigha yitip keldi. sintebirning 20- küni „Sherqiy Türkistan hökümiti“yighin echip, Elihan Tore bashliq musteqilliq tereptarlirining ching turushi bilen, Ürümchige umomiyüzluk hujum bashlash heqqide milli armiyening bash qumandani iwan yakovlivich palinovgha buyruq chushurdi. biraq „Sherqiy Türkistan hökümiti“ teyinligen bu bash qumandan öz hökümitining buyruqigha pisent qilmay, Russiyelik meslihetchiler ümikining körsetmisi bayiche hökümetning buyruqini bikar qiliwetti. Shuning bilen Sherqiy Türkistan inqilabining üzül-kisil ghelbige érishishidiki eng halqiliq purset qoldin ketti.
1945-yili sintebirdin taki 1949-yili oktebirgiche qehriman milli armiye qisimlirimiz bir qedemmu algha siljiyalmay, Manas deryasi boyida sheghil quchaqlap yétishqa mejbur boldi. arqidinla Russiye hökümiti „Sherqiy Türkistan hökümiti“ni Xitay dairliri bilen söhbet ötküzushke mejburlidi. söhbet arqiliq meydangha kelgen „ 11 maddilq betim „ we uning qoshumche hojjetlirini korgen her qandaq adem bu betimning Sherqiy Türkistan inqilabini yaki aldigha yaki arqigha mangalmaydighan haletke chüchürüp qoyghanliqini ongayla eziwalalaydu. shu betimning sewebidin xelqimiz qan kéchip berpa qilghan „Sherqiy tyrkistan jumhuryiti munqerz qilindi. shu betimning sewebidin wetinimizning jenubidiki Aqsu, Qeshqer, Tashqorghan qatarliq jaylardiki quralliq köreshler meghlubiyetke uchiridi. Shu betimning barliqqa kilishi bilen jumhuriyet reisi Elihan tore qatarliq musteqilliq tereptarliri tutqun qilinip, wetendin Russiyege élip kitildi.mana bular 1944-1949-yillardiki Sherqiy Türkistan inqilabining rehberlik hoqoqini öz qollirida mehkem tutalmighanliqi üchün ejdatlirimiz toligen qanliq bedeller. Endi xelqimiz bolsa, taki bügünki küngeche ejdatlirimiz sadir qilghan hataliqlar üchün hessilep bedel tolewatidu.
Her qandaq inqilabta, yétekchi idiye bilen rehberlik hoqoqi shu inqilabning ikki jan tomuri bolup hésaplinidu. Yétekchi idiye diginimiz asasen uzun yilliq inqilabi köreshler dawamida yekünlengen tejiribe-sawaqlar asasida, shu inqilabning ghayisi, meqsidi we yetmekchi balghan nishani hemde shu nishangha yétish üchün kérek balghan köresh qilish usulliri, inqilabning istiratigiyesi we emeli köreshte qollunidighan taktika qatarliqlarni tüzüshte zurur bolghan, sestimilashqan neziriyedin ibaret. Men bu yerde 1944-1949-yillar diki Sherqiy Türkistan inqilabining yétekchi idiyesi toghra bolmighan, dimekchi emesmen, biraq shu nerse nahayti iniqki, rehberlik hoqoqining musteqilliq tereptarliri qolidin tartivilinishigha egiship, inqilabning yétekchi idiyesimu burmilanghan. üzül-késil musteqilliq üchün köresh qilish digen ghaye yoq qilinip, aptonumiye, öz teqdirini özi hel qilish digenge ohshash uqumlar üstünlükni igelligen.
Sherqiy Türkistan inqilabining rehberlik qatlimi we yétekchi idiyéside yüz bergen bu özgürüshler netijiside musteqilliq körishining esli mahiyiti tamamen burmilinip, Uygur xelqining Xitay mustemlikichilirining asaritidin qutulup, özining musteqil dovlitini qurush yolidiki körishi, Russiyening kommunistik idologiyesining wekili bolghan Ehmetjan Qasimi we Xitay kommunistik idologiyesining choqun'ghuchisi Abdukerim Abbasup qatarliqlar bilen demukiratik idiyege mayil bolghan Mes'ud Sabiri ependi we Eysa Yusup ependiler otturisidiki idologiye körishige aylinip ketken. tuwendiki misaldin biz bu noqtini éniq körüwalalaymiz;
Wetinimizning 1944 – 1949 - yillardiki tarixidin hemde shu waqitlarda yüz bergen weqelerdin az-tola xewerdar kishilerning éside bolsa kérek, 1947 - yili 5 - ayning 10-küni shu devirdiki Xitay hökümitining Sherqiy Türkistan mesilisini hel qilishqa ewetken wekili, atalmish Shınjıang birleshme hökümitining reisi Jangjijung birleshme hökümetning reislikidin istipa bérip, özining ornigha Mes'ud Sabiri ependini reislikke körsutidu, 5-ayning 20-küni Xitay Gomindang hökümiti Mes'ud Sabiri ependini birleshme hökümetning reislikige, Eysa Yusup ependini birleshme hökümetning bash katipliqigha teyinleydu. Shuning bilen birleshme hökümetning reis we muavin reisliri, bash katipi we muavin bash katipi pütünley Uygurlardin bolidu. Buninggha her qaysi nazaret we organlardiki wezipe ötewatqan Uygur we Qazaq, Qirghiz rehberler qoshulup, birleshme hökümettiki Xitay bolmighan rehberlerning sani 20 ge yitip, 25 kishilik hökümet kabinitide mutleq üstünlükni igelleydu. Yüz bergen bu özgürüshler Uygur xelqining musteqilliq körishini yene bir qétim tipilghusiz yahshi purset bilen teminligen idi. Bundaq peyitte, birleshme hökümettiki asasliq rehberler ichki qisimdiki ittipaqliqni kücheytip, milletning menpeetini ela bélip, idologiye, meslek digenlerni chorup tashlap, bir niyet bir meqsette wetenni musteqilliqe érishtürüsh üchün köresh qilghan bolsa, Sherqiy Türkistan xelqi umid qilghan musteqilliqimiz közge körünüpla qalghan idi.
Oqurmenlirimizge éniq bulushi üchün men 1947 - yili 5 - ayning 20 - küni özgertip teshkillengen birleshme hökümetning asasliq rehberlirining wezipisi we namini bu yerge yézip qoyushni layiq taptim :
Birleshme hökümetning reisi: Mes'ud Sabiri ( Uyghur )
Birleshme hökümetning muavin reisi: Ehmetjan Qasimi (Uyghur )
Birleshme hökümetning muavin reisi: Burhan Shehidi ( Uyghur )
Birleshme hökümetning bash katipi : Eysa Yusup ( Uyghur )
Birleshme hökümetning muavin bash katipi: Abdukerim Abbasup ( Uyghur )
Mana bu Manjular ishghaliyitidin kéyinki uzun yilliq köreshler dawamida, wetinimiz Sherqiy Türkistan hakimiyitining birinchi qétim pütünley Uygur xelqining wekilliridin teshkil tipishi bulup hésaplinidu.
Bizge paydiliq bolghan bir nuqta bu mezgilde, Xitay dowliti tamamen ichki urushning patqighigha pitip qalghan bulup, Xitay kommunistiliri bilen Gomindang hakimiyitining hoqoq talishish körishi ewjige chiqqan idi.
Russiye terepte bolsa, Russiyelik meslihetchiler ömekliri 1946 - yilning otturiliri pütünley memlikitige qayturulghan bolup, hökümet apparatliri we milli armiyening rehberlik hoqoqi asasen Sherqiy Türkistanliqlarning qoligha otken idi. Bu chaghda milli armiyening adem sani 40 minggha yéqinlashqan bulup, her qaysi jaylardiki partizanlarni qoshqanda, xelqimiz 50 ming kishilik quralliq qoshngha ige bulup qalghan idi. Shu chaghdiki weziyet inqilab rehberliridin ichki inaqsizliqlarni bir chetke qayrip qoyup, hökümetning rehberlik rolini kücheytip, herbi jehette zurur bolghan orunlashturush élip bérish arqiliq Xitay hakimiyitining Sherqiy Türkistanda turwatqan qoshunlirini iskenjige élip, ularni wetinimizdin qoghlap chiqirish hemde muwapiq peyitni tallap turup, Sherqiy Türkistanning musteqilliqini jakalashni telep qilatti.
Epsuski, Mes'ud Sabiri ependining hökümet reislikige kilish, Ehmetjan Qasimi, Abdukerim Abbasup qatarliq kishilerning qattiq qarshiliqigha uchiridi. Ular öz qolliridiki hoqoqliridin paydilinip, pütkül Sherqiy Türkistan dairiside Mes'ud Sabiri ependi bilen Eysa Yusup ependige qarshi turush dolqunini qözghidi.
Barliq sheher, nahiyelerde digüdek Mes'ud Sabiri ependining hökümet reisi bolushigha qarshi turush yighini we namayishlar otküzüldi. Hetta Sherqiy Türkistan hökümiti tereptin birleshme hökümetke qatnashqanlar birleshme hökümettin chikingenlikini jakalap, birleshme hökümetni palech halgha chüchürüp qoydi. Ehmetjan Qasimi qatarliq kishilerning yol körsütüshi bilen shu devirdiki Sherqiy Türkistan inqilabining asasliq rehberliri bolghan Hekimbeg Ghuja, Ubulheyri Töre, Enwer Musabayup qatarliq kishiler Xitay hökümitining wekili bolghan Jangjijunggha het yézip, uning qaytip kélip qaytidin birleshme hökümetning reisi bolushini, Mes'ud Sabiri ependini reisliktin élip tashlashni telep qilishti. Inqilabning rehberlik qatlimida yüz bergen bu xil jidel-majralar eslidiki Xitay mustemlikisige qarshi turushni meqset qilghan Sherqiy Türkistan inqilabining nishanini tamamen bashqa terepke buriwetti. Shuning bilen Uygur xelqi 20 - esirdiki musteqilliqni qolgha kelturushning eng axirqi paydiliq pursitini qoldin bérip qoydi.
Mes'ud Sabiri we Eysa Yusup ependiler heqiqeten Ehmetjan Qasimi qatarliq inqilab rehberlirining eyipliginige ohshash héliqning dushmini, millitimiz ichidin chiqqan munapiqlarmidi ? miningche undaq bolmisa kérek. Chünki Mes'ud Sabiri we Eysa Yusup ependiler shu devirdiki xelqimiz ichidin yétiship chiqqan eng munewer ziyalilar bolup, ular milletning azatliqi, dovletning musteqilliqni özlirining ömürlük köresh nishanisi qilghan we pütkül angliq hayatini shu büyük nishan üchün atighan insanlar idi.
Elbette shu dewirdiki Sherqiy Türkistan inqilabigha tesir körsetken siritqi amillarnimu nezerdin saqit qilmasliqimiz kérek. Biraq ichki qisimda yüz bergen milli inqilabning yétekchi idiyesining burmulinishi, rehberlik qatlimidiki ittipaqsizliqlar, „ Sherqiy Türkistan jumhuryiti“ digen namning emeldin qaldurulishi, milli armiyening Manas deryasi boyida 4 yildin artuq yétip qilishi qatarliq mesililerde, Ehmetjan Qasimi, Abdukerim Abbasup qatarliq inqilab rehberlirining héchqandaq mes'uliyiti yoq, dep qarash miningche emeliyetke oyghun bolmisa kérek. Eger biz Ehmetjan Qasimi, Abdukerim Abbasup qatarliq inqilab rehberlirini Sherqiy Türkistanning musteqilliqi üchün köresh qilghan idi, dep tonisaq u halda tuwendiki suallargha jawap bérishke amalsiz qalimiz.
1- Ehmetjan Qasimi rehberlik ornigha chiqqindin kéyin nime üchün „ Sherqiy Türkistan jumhuryiti“ emeldin qaldurulidu?
2- Abdukerim Abbasup Gomindang hakimiyiti ötküzgen milli qurultaygha qatnishish üchün nenjinge barghanda, nime üchün Xitay kompartiyesining Nanjingdiki wekili Dungbiwu bilen mehpi körüshüp, kompartiyening rehberlikini qubul qilidighanliqini bilduridu?
3- Ehmetjan Qasimi qatarliq inqilab rehberliri nime üchün Xitay hakimiyiti wekilining birlashme hökümetke reis bulushini qubul qiliduyu, özining qan-qerindishi bolghan Mes'ud Sabiri ependining reis bolushigha jan-jehli bilen qarshi turidu?
Ehmetjan Qasimi, Abdukerim Abbasup qatarliq inqilab rehberlirimu uzaq muddetlik köreshler jeryanida ösüp yétilgen, héliq üchün köpligen paydiliq hizmetlerni qilghan hemde Uygur xelqining chin qelbidin hörmetlishige érishken rehberler idi. Epsuski, inqilabning eng halqiliq peytide ular héliqning janijan menpeetini emes belki özliri wekillik qilghan kommunistik idologiyening menpeetini ela bilgenliki üchün, inqilabni ghelbige qarap yéteklash ularning qolidin kelmidi hemde özlirimu axirda kommenistik édiologiyening qurbani bolup ketti.
4- Sherqiy Türkistan terep wekillirining birleshme hökümettin chiqip ketkenliki, Sherqiy Türkistan hökümiti bilen Xitay hakimiyiti otturisida tüzülgen 11 maddiliq bétimning emeldin qalghanliqini körsutidu, undaqta, milli armiyening herbi herketlerni bashlimay, Manas deryasi boyida yétiwirishini qandaq chüshünüsh kérek?
Meyli qandaqla bolmisun, 1944 -1949 - yillardiki Sherqiy Türkistan inqilabi Uygur xelqining musteqilliqni arzu qilidighan, wetinining musteqilliqi üchün her qandaq bedellerni töleshtin yanmaydighan eriksöyer millet ikenlikini dunyagha jakalash bilen tarix sehipisidin orun aldi.
“ Sherqiy Türkistan Jumhuryiti“ bolsa, gerche tolimu qisqa waqit mewjut bulup turghan bolsimu, biraq her bir Uygur perzenti qelbige musteqilliqtin ibaret büyük arzuni neqishlep qoyup ketti. Gerche ejdatlirimiz qurghan „ Sherqiy Türkistan Jumhuryiti“ wetinimizni Xitay basqunchilirining tömür tapini astidin qutuldurush meqsidige yételmigen bolsimu, biraq shundaq bir heqiqetni yeni, yétekchi idiyesi we rehberliki saghlam bolmighan inqilabning düshmenge chala tekken oq bulup qalidighanliqini, milletning menpeetini qurban qilish bedilige düshmen bilen sulhi qilishning aqiwette inqilabni halaketke élip baridighanliqini xelqimizning bügünki qan-yashliq sergüzeshtiliri arqiliq ispatlap berdi. Mana bu 1944 – 1949 - yillardiki Sherqiy Türkistan inqilabining eng uluq tohpisi.xelqimizning tarixi tejiribe-sawaqlargha tolimu bay, gep bizning bu tejiribe-sawaqlarni qandaq yekünlishimizde we nöwettiki musteqilliq inqilabimizgha qandaq örnek qilishimizda.
Men bu maqalemni pishqedem sair Muhemmet Eli Zununning [ Chala tekken oq ] namliq shieri bilen axirlashturushni layiq kordum.
Chala Tekken Oq
Waderiha, oqni tekkuzduq chala,
shu tupeyli baghrimiz qanliq yara.
qamcha- kaltek astida qalduq yene,
qosh bilen söremge mehkum uy-kala.
Qehrimizdin ot chéchildi qanche ret,
qip-qizil yanghingha chomdi tagh-dala.
köymidi yanghinda siritmaq ne üchün?
ne üchün biz bu balagha muptila?
Emdi bilsek, oqni tekkuzduq chala,
hemmedin better iken sulhi-sala.
waderiha, oqni tekkuzduq chala,
hemmidin yaman iken sulhi-sala.
Axirida wetendiki suyumluk xelqimni we chet'ellerdiki barliq teshkilatlirimizni, wetenperwerlirimizni kiliwatqan mubarek röza heyit munasiviti bilen qutluqlaymen.
Uyghur Sadasi
1944-yili 12-nuyabirda qurulghan Sherqiy Türkistan jumhuryiti gerche Russiye we Xitay impiryélirining öz-ara til birikturushliri netijiside, 1949-yili yoqutivitilgen bolsimu, biraq bu jumhuryet Uygur xelqining yéqinqi zaman tarixidiki bir shanliq namayende süpitide kéyinki evlatlarni terbiyelep kelmekte. Mana bügün bu jumhuryitimizning 60 yilliqini xatirlewatimiz, xelqimizning tarixidiki bu shanliq sehipini her qétim esliginimizde we xatirliginimizde, köpligen " NIME ÜCHÜN?" digen suallar kallimizgha kilivélip, bizni oylunushqa, pikir yürgüzüshke, we bu jawapsiz qiliwatqan suallarning jawabini tipishqa undeydu.
60 yil burun qurulghan bu jumhuryitimizni qurushqa qatnashqan pishqedemlirimizning eslimilirige asaslanghinimizda, 1944-yili partilighan Sherqiy Türkistan inqilabining rehberlik hoqoqi, inqilab bashlanghan deslepki mezgillerde gerche özimizning qolida bolghan bolsimu, biraq kéyinche, bulupmu „ Sherqiy Türkistan waqitliq hökümiti“ qurulghandin kéyin, asasen shu devirdiki özini " ézilgen milletlerning nijatkari" digen chirayliq nam bilen niqapliwalghan Russiye kommunistlirining kontirolliqida bolghan. „ Sherqiy Türkistan waqitliq hökümiti“ ge dair bir arhip matiriyalida mundaq yézilghan:
" „Sherqiy Türkistan Waqitliq Hökümiti“1944-yili 11-ayning 20-küni Sovit ittipaqining Vilademir Közlop bashchiliqidiki meslihetchiler ömiki (sheritlik belgisi 1- bina ) bilen vilademir stifanovich bashchiliqidiki meslihetchiler ömikini ( sheritlik belgisi 2- bina )
ghuljigha kélishke teklip qildi."
“Sherqiy Türkistan waqitliq hökümiti“ qurulup bir ay bolmayla kélip Ghulja orunlashqan Russiyening bu meslihetchiler ömekliri shundin etiwaren inqilabning barliq sahélirige singip kirip, siyasi, iqtisadi we herbi jehetlerde umomiyüzluk kontirolluq yürgüzüshke bashlidi. shuning bilen köpligen Russiye terepdari bolghan kishiler hökümetning eng muhim bolghan iqtisadi we herbi tarmaqlirigha orunlushup, emeli hoqoqlarni changgiligha kirguzivilishti. Shuninggha egiship, „Sherqiy Türkistan hökümiti“ning fonkisiyesi barghansiri ajizlap, 1945-yilning kéyinki yerimigha barghanda, asasen Russiyelik meslihetchiler maqullighan qararlarni emir-perman sheklide élan qélip béridighan,héch qandaq emeli hokoqi bolmighan bir organgha aylinip qaldi. Töwendiki misaldin biz bu haletni iniq köriwalalaymiz;
1945-yili sintebirning bishida, 17 ming kishilik milli armiye qisimliri Manas deryasi boyigha yitip keldi. sintebirning 20- küni „Sherqiy Türkistan hökümiti“yighin echip, Elihan Tore bashliq musteqilliq tereptarlirining ching turushi bilen, Ürümchige umomiyüzluk hujum bashlash heqqide milli armiyening bash qumandani iwan yakovlivich palinovgha buyruq chushurdi. biraq „Sherqiy Türkistan hökümiti“ teyinligen bu bash qumandan öz hökümitining buyruqigha pisent qilmay, Russiyelik meslihetchiler ümikining körsetmisi bayiche hökümetning buyruqini bikar qiliwetti. Shuning bilen Sherqiy Türkistan inqilabining üzül-kisil ghelbige érishishidiki eng halqiliq purset qoldin ketti.
1945-yili sintebirdin taki 1949-yili oktebirgiche qehriman milli armiye qisimlirimiz bir qedemmu algha siljiyalmay, Manas deryasi boyida sheghil quchaqlap yétishqa mejbur boldi. arqidinla Russiye hökümiti „Sherqiy Türkistan hökümiti“ni Xitay dairliri bilen söhbet ötküzushke mejburlidi. söhbet arqiliq meydangha kelgen „ 11 maddilq betim „ we uning qoshumche hojjetlirini korgen her qandaq adem bu betimning Sherqiy Türkistan inqilabini yaki aldigha yaki arqigha mangalmaydighan haletke chüchürüp qoyghanliqini ongayla eziwalalaydu. shu betimning sewebidin xelqimiz qan kéchip berpa qilghan „Sherqiy tyrkistan jumhuryiti munqerz qilindi. shu betimning sewebidin wetinimizning jenubidiki Aqsu, Qeshqer, Tashqorghan qatarliq jaylardiki quralliq köreshler meghlubiyetke uchiridi. Shu betimning barliqqa kilishi bilen jumhuriyet reisi Elihan tore qatarliq musteqilliq tereptarliri tutqun qilinip, wetendin Russiyege élip kitildi.mana bular 1944-1949-yillardiki Sherqiy Türkistan inqilabining rehberlik hoqoqini öz qollirida mehkem tutalmighanliqi üchün ejdatlirimiz toligen qanliq bedeller. Endi xelqimiz bolsa, taki bügünki küngeche ejdatlirimiz sadir qilghan hataliqlar üchün hessilep bedel tolewatidu.
Her qandaq inqilabta, yétekchi idiye bilen rehberlik hoqoqi shu inqilabning ikki jan tomuri bolup hésaplinidu. Yétekchi idiye diginimiz asasen uzun yilliq inqilabi köreshler dawamida yekünlengen tejiribe-sawaqlar asasida, shu inqilabning ghayisi, meqsidi we yetmekchi balghan nishani hemde shu nishangha yétish üchün kérek balghan köresh qilish usulliri, inqilabning istiratigiyesi we emeli köreshte qollunidighan taktika qatarliqlarni tüzüshte zurur bolghan, sestimilashqan neziriyedin ibaret. Men bu yerde 1944-1949-yillar diki Sherqiy Türkistan inqilabining yétekchi idiyesi toghra bolmighan, dimekchi emesmen, biraq shu nerse nahayti iniqki, rehberlik hoqoqining musteqilliq tereptarliri qolidin tartivilinishigha egiship, inqilabning yétekchi idiyesimu burmilanghan. üzül-késil musteqilliq üchün köresh qilish digen ghaye yoq qilinip, aptonumiye, öz teqdirini özi hel qilish digenge ohshash uqumlar üstünlükni igelligen.
Sherqiy Türkistan inqilabining rehberlik qatlimi we yétekchi idiyéside yüz bergen bu özgürüshler netijiside musteqilliq körishining esli mahiyiti tamamen burmilinip, Uygur xelqining Xitay mustemlikichilirining asaritidin qutulup, özining musteqil dovlitini qurush yolidiki körishi, Russiyening kommunistik idologiyesining wekili bolghan Ehmetjan Qasimi we Xitay kommunistik idologiyesining choqun'ghuchisi Abdukerim Abbasup qatarliqlar bilen demukiratik idiyege mayil bolghan Mes'ud Sabiri ependi we Eysa Yusup ependiler otturisidiki idologiye körishige aylinip ketken. tuwendiki misaldin biz bu noqtini éniq körüwalalaymiz;
Wetinimizning 1944 – 1949 - yillardiki tarixidin hemde shu waqitlarda yüz bergen weqelerdin az-tola xewerdar kishilerning éside bolsa kérek, 1947 - yili 5 - ayning 10-küni shu devirdiki Xitay hökümitining Sherqiy Türkistan mesilisini hel qilishqa ewetken wekili, atalmish Shınjıang birleshme hökümitining reisi Jangjijung birleshme hökümetning reislikidin istipa bérip, özining ornigha Mes'ud Sabiri ependini reislikke körsutidu, 5-ayning 20-küni Xitay Gomindang hökümiti Mes'ud Sabiri ependini birleshme hökümetning reislikige, Eysa Yusup ependini birleshme hökümetning bash katipliqigha teyinleydu. Shuning bilen birleshme hökümetning reis we muavin reisliri, bash katipi we muavin bash katipi pütünley Uygurlardin bolidu. Buninggha her qaysi nazaret we organlardiki wezipe ötewatqan Uygur we Qazaq, Qirghiz rehberler qoshulup, birleshme hökümettiki Xitay bolmighan rehberlerning sani 20 ge yitip, 25 kishilik hökümet kabinitide mutleq üstünlükni igelleydu. Yüz bergen bu özgürüshler Uygur xelqining musteqilliq körishini yene bir qétim tipilghusiz yahshi purset bilen teminligen idi. Bundaq peyitte, birleshme hökümettiki asasliq rehberler ichki qisimdiki ittipaqliqni kücheytip, milletning menpeetini ela bélip, idologiye, meslek digenlerni chorup tashlap, bir niyet bir meqsette wetenni musteqilliqe érishtürüsh üchün köresh qilghan bolsa, Sherqiy Türkistan xelqi umid qilghan musteqilliqimiz közge körünüpla qalghan idi.
Oqurmenlirimizge éniq bulushi üchün men 1947 - yili 5 - ayning 20 - küni özgertip teshkillengen birleshme hökümetning asasliq rehberlirining wezipisi we namini bu yerge yézip qoyushni layiq taptim :
Birleshme hökümetning reisi: Mes'ud Sabiri ( Uyghur )
Birleshme hökümetning muavin reisi: Ehmetjan Qasimi (Uyghur )
Birleshme hökümetning muavin reisi: Burhan Shehidi ( Uyghur )
Birleshme hökümetning bash katipi : Eysa Yusup ( Uyghur )
Birleshme hökümetning muavin bash katipi: Abdukerim Abbasup ( Uyghur )
Mana bu Manjular ishghaliyitidin kéyinki uzun yilliq köreshler dawamida, wetinimiz Sherqiy Türkistan hakimiyitining birinchi qétim pütünley Uygur xelqining wekilliridin teshkil tipishi bulup hésaplinidu.
Bizge paydiliq bolghan bir nuqta bu mezgilde, Xitay dowliti tamamen ichki urushning patqighigha pitip qalghan bulup, Xitay kommunistiliri bilen Gomindang hakimiyitining hoqoq talishish körishi ewjige chiqqan idi.
Russiye terepte bolsa, Russiyelik meslihetchiler ömekliri 1946 - yilning otturiliri pütünley memlikitige qayturulghan bolup, hökümet apparatliri we milli armiyening rehberlik hoqoqi asasen Sherqiy Türkistanliqlarning qoligha otken idi. Bu chaghda milli armiyening adem sani 40 minggha yéqinlashqan bulup, her qaysi jaylardiki partizanlarni qoshqanda, xelqimiz 50 ming kishilik quralliq qoshngha ige bulup qalghan idi. Shu chaghdiki weziyet inqilab rehberliridin ichki inaqsizliqlarni bir chetke qayrip qoyup, hökümetning rehberlik rolini kücheytip, herbi jehette zurur bolghan orunlashturush élip bérish arqiliq Xitay hakimiyitining Sherqiy Türkistanda turwatqan qoshunlirini iskenjige élip, ularni wetinimizdin qoghlap chiqirish hemde muwapiq peyitni tallap turup, Sherqiy Türkistanning musteqilliqini jakalashni telep qilatti.
Epsuski, Mes'ud Sabiri ependining hökümet reislikige kilish, Ehmetjan Qasimi, Abdukerim Abbasup qatarliq kishilerning qattiq qarshiliqigha uchiridi. Ular öz qolliridiki hoqoqliridin paydilinip, pütkül Sherqiy Türkistan dairiside Mes'ud Sabiri ependi bilen Eysa Yusup ependige qarshi turush dolqunini qözghidi.
Barliq sheher, nahiyelerde digüdek Mes'ud Sabiri ependining hökümet reisi bolushigha qarshi turush yighini we namayishlar otküzüldi. Hetta Sherqiy Türkistan hökümiti tereptin birleshme hökümetke qatnashqanlar birleshme hökümettin chikingenlikini jakalap, birleshme hökümetni palech halgha chüchürüp qoydi. Ehmetjan Qasimi qatarliq kishilerning yol körsütüshi bilen shu devirdiki Sherqiy Türkistan inqilabining asasliq rehberliri bolghan Hekimbeg Ghuja, Ubulheyri Töre, Enwer Musabayup qatarliq kishiler Xitay hökümitining wekili bolghan Jangjijunggha het yézip, uning qaytip kélip qaytidin birleshme hökümetning reisi bolushini, Mes'ud Sabiri ependini reisliktin élip tashlashni telep qilishti. Inqilabning rehberlik qatlimida yüz bergen bu xil jidel-majralar eslidiki Xitay mustemlikisige qarshi turushni meqset qilghan Sherqiy Türkistan inqilabining nishanini tamamen bashqa terepke buriwetti. Shuning bilen Uygur xelqi 20 - esirdiki musteqilliqni qolgha kelturushning eng axirqi paydiliq pursitini qoldin bérip qoydi.
Mes'ud Sabiri we Eysa Yusup ependiler heqiqeten Ehmetjan Qasimi qatarliq inqilab rehberlirining eyipliginige ohshash héliqning dushmini, millitimiz ichidin chiqqan munapiqlarmidi ? miningche undaq bolmisa kérek. Chünki Mes'ud Sabiri we Eysa Yusup ependiler shu devirdiki xelqimiz ichidin yétiship chiqqan eng munewer ziyalilar bolup, ular milletning azatliqi, dovletning musteqilliqni özlirining ömürlük köresh nishanisi qilghan we pütkül angliq hayatini shu büyük nishan üchün atighan insanlar idi.
Elbette shu dewirdiki Sherqiy Türkistan inqilabigha tesir körsetken siritqi amillarnimu nezerdin saqit qilmasliqimiz kérek. Biraq ichki qisimda yüz bergen milli inqilabning yétekchi idiyesining burmulinishi, rehberlik qatlimidiki ittipaqsizliqlar, „ Sherqiy Türkistan jumhuryiti“ digen namning emeldin qaldurulishi, milli armiyening Manas deryasi boyida 4 yildin artuq yétip qilishi qatarliq mesililerde, Ehmetjan Qasimi, Abdukerim Abbasup qatarliq inqilab rehberlirining héchqandaq mes'uliyiti yoq, dep qarash miningche emeliyetke oyghun bolmisa kérek. Eger biz Ehmetjan Qasimi, Abdukerim Abbasup qatarliq inqilab rehberlirini Sherqiy Türkistanning musteqilliqi üchün köresh qilghan idi, dep tonisaq u halda tuwendiki suallargha jawap bérishke amalsiz qalimiz.
1- Ehmetjan Qasimi rehberlik ornigha chiqqindin kéyin nime üchün „ Sherqiy Türkistan jumhuryiti“ emeldin qaldurulidu?
2- Abdukerim Abbasup Gomindang hakimiyiti ötküzgen milli qurultaygha qatnishish üchün nenjinge barghanda, nime üchün Xitay kompartiyesining Nanjingdiki wekili Dungbiwu bilen mehpi körüshüp, kompartiyening rehberlikini qubul qilidighanliqini bilduridu?
3- Ehmetjan Qasimi qatarliq inqilab rehberliri nime üchün Xitay hakimiyiti wekilining birlashme hökümetke reis bulushini qubul qiliduyu, özining qan-qerindishi bolghan Mes'ud Sabiri ependining reis bolushigha jan-jehli bilen qarshi turidu?
Ehmetjan Qasimi, Abdukerim Abbasup qatarliq inqilab rehberlirimu uzaq muddetlik köreshler jeryanida ösüp yétilgen, héliq üchün köpligen paydiliq hizmetlerni qilghan hemde Uygur xelqining chin qelbidin hörmetlishige érishken rehberler idi. Epsuski, inqilabning eng halqiliq peytide ular héliqning janijan menpeetini emes belki özliri wekillik qilghan kommunistik idologiyening menpeetini ela bilgenliki üchün, inqilabni ghelbige qarap yéteklash ularning qolidin kelmidi hemde özlirimu axirda kommenistik édiologiyening qurbani bolup ketti.
4- Sherqiy Türkistan terep wekillirining birleshme hökümettin chiqip ketkenliki, Sherqiy Türkistan hökümiti bilen Xitay hakimiyiti otturisida tüzülgen 11 maddiliq bétimning emeldin qalghanliqini körsutidu, undaqta, milli armiyening herbi herketlerni bashlimay, Manas deryasi boyida yétiwirishini qandaq chüshünüsh kérek?
Meyli qandaqla bolmisun, 1944 -1949 - yillardiki Sherqiy Türkistan inqilabi Uygur xelqining musteqilliqni arzu qilidighan, wetinining musteqilliqi üchün her qandaq bedellerni töleshtin yanmaydighan eriksöyer millet ikenlikini dunyagha jakalash bilen tarix sehipisidin orun aldi.
“ Sherqiy Türkistan Jumhuryiti“ bolsa, gerche tolimu qisqa waqit mewjut bulup turghan bolsimu, biraq her bir Uygur perzenti qelbige musteqilliqtin ibaret büyük arzuni neqishlep qoyup ketti. Gerche ejdatlirimiz qurghan „ Sherqiy Türkistan Jumhuryiti“ wetinimizni Xitay basqunchilirining tömür tapini astidin qutuldurush meqsidige yételmigen bolsimu, biraq shundaq bir heqiqetni yeni, yétekchi idiyesi we rehberliki saghlam bolmighan inqilabning düshmenge chala tekken oq bulup qalidighanliqini, milletning menpeetini qurban qilish bedilige düshmen bilen sulhi qilishning aqiwette inqilabni halaketke élip baridighanliqini xelqimizning bügünki qan-yashliq sergüzeshtiliri arqiliq ispatlap berdi. Mana bu 1944 – 1949 - yillardiki Sherqiy Türkistan inqilabining eng uluq tohpisi.xelqimizning tarixi tejiribe-sawaqlargha tolimu bay, gep bizning bu tejiribe-sawaqlarni qandaq yekünlishimizde we nöwettiki musteqilliq inqilabimizgha qandaq örnek qilishimizda.
Men bu maqalemni pishqedem sair Muhemmet Eli Zununning [ Chala tekken oq ] namliq shieri bilen axirlashturushni layiq kordum.
Chala Tekken Oq
Waderiha, oqni tekkuzduq chala,
shu tupeyli baghrimiz qanliq yara.
qamcha- kaltek astida qalduq yene,
qosh bilen söremge mehkum uy-kala.
Qehrimizdin ot chéchildi qanche ret,
qip-qizil yanghingha chomdi tagh-dala.
köymidi yanghinda siritmaq ne üchün?
ne üchün biz bu balagha muptila?
Emdi bilsek, oqni tekkuzduq chala,
hemmedin better iken sulhi-sala.
waderiha, oqni tekkuzduq chala,
hemmidin yaman iken sulhi-sala.
Axirida wetendiki suyumluk xelqimni we chet'ellerdiki barliq teshkilatlirimizni, wetenperwerlirimizni kiliwatqan mubarek röza heyit munasiviti bilen qutluqlaymen.
Monday, October 06, 2008
4 - Awghust Semen Yoli Qehrimanliri Heqqide Yéngi Uchur
Abduréshid Haji Kerimi
2008 - yili 10 - ayning 6 - küni ismini ashkaralshni xalimighan bir wetenperwer Uyghur dostimiz manga xet yézip munularni bildürdi.
U xitide munularni yiziptu:
- bir nechche künning aldida " erkin asiya radio istansiyisi '' bir xewer birip, xewerde: 4 - awghust Semen yoli weqeside Amérikiliq sayaetchilerning nex meydandin tartqan süretliride heyran qalarliq ishlarni körduq, qandaqtur , quralliq saqchi qisimliri bilen saqchilar bir birni uzun sapliq pichaq bilen öz ara chanashti....,- dep xewer berdi.
Bu eslide Amérikaliq sayaetchiler éytqandek saqchilar bilen saqchilar ottursidiki quralliq élishish emes, del bizning milliy qehrimanlirimiz Qurbanjan héyt bilen Abduraxmanjan Azadlarning baturluq ishliri, u heriketni bashlashtin burun'ular nahayiti puxta teyyarliq qilghan, ular xitay opitsér eskerlirining herbi pormilirini kéyip , toluq qorallinip, heriketni bashlighan.
Ular aldi bilen birsamsimul ( yükni özi chüshüridighan mashina) mashinini shenbe küni kechte teyyarlap, qoralliq saqchi qisim orunlashqan yiqin yerge yoshurup qoyghan, ertisi ettigende( yekshenbe küni) bamdat namizidin burun del Xitay eskerlirining herbi meshqqe chiqidighan waqittqa toghrilap mashini Abduraxmanjan Azad ot aldurup kütüp turghan. Qurbanjan héyt saqchi pormisini keygen qiyapette qoralliq saqchi qisimlirining derwazisining aldi teripide, qoralliq saqchi qisimlirining derwazidin chiqip herbi meshq qilish üchün " shatxoram'' méhmanxanisi terepke qarap mangghanda, Qurbanjan héyt yan télféni bilen Abduraxmanjan'gha téléfuni qilip mashinini heydep kirishke bolidighan waqitning kelgenlikini uqturghan.
Téléfonni qobul qilghan Abduraxmanjan azad derhal mashinini tiz sür'ette heydep mihmanxanining ichide ettigenlik meshq qilish üchün kéliwatqan qoralliq saqchi qisimlirini arqa tereptin mashina bilen basturup sürüp mangghan.
Mashinining chaqigha ikki Xitayning ( bir rawayette bir nechchimu déyilidu...) jesidi kirip qilip mashina tizlikini yoqutup jayidin midirlimaydu, mashinigha rasa may birip heydigen bolsimu mashina aldigha mangalmay yan terepke mingip yölünishini özgertip éliktirik sitolbisigha bérip urulup mingishtin toxtaydu. Abduraxman Azad mashinidin chüshüp eslidiki kélishiwalghan pilan boyunche akisi Qurbanjan heytqa masliship aldigha kelgen Xitay saqchilirini chanashqa bashlaydu. Weqedin xewer tapqan arqidiki bir nechche Xitay eskerliri yügrep kilip Qurbanjan bilen gireliship qalidu, shu ariliqta Qurbanjanning yinidiki özi yasighan addi tiptiki partlatquch bomba partlap Xitay eskiridin bir nechchisi ölidu bextke yarisha Qurbanjan saq qalidu emma yarilinip düshmen qoligha chüshüp qalidu......
Ular qirindash tughqanlar idi.
Qurbanjan héyt bilen Abduraxmanjan Azadlar, bir tughqan qirindashlarning baliliri, yeni Qurbanjanning anisi Ibadetxan. Milliy shipaxanida ishlep pinsiyege chiqqan ayal.
Ibadetxanning ukisi Azad – Qeshqer shehrige qarashliq Shamalbagh 1- dadüydiki yéridin ayrilghan bir déhqan. ( Abduraxmanjaning dadisi)
Qurbanjan héyt . 33 yash. Millitiy Uyghur. Qeshqer shehrige qarashliq Shamalbagh yézisining 5 - dadüy 3 - shiyawdüydin. ( Qqeshqerliqler bu jayni Toghraghliq Mazar Ghojam dep atishidu) ali mektepni püttürgen ali melumatliq chong ziyali, ( dashu shing) u xizmet tapalmay, chetke qéqilip, urundi - soqundi bolup köp riyazet chekken bir Uyghur ziyalisi.....
Abduraxmanjanmu yuquri melumatliq oqughan bir ziyali, 28 yash , millity Uyghur. Qeshqer shehrige qarashliq Shamalbagh yézisining 1- dadüyidin del weqe yüz bergen jay " shatxoram "" méhmanxanisi ( Qeshqer shehrige dangqi ketken , Qeshqerliq seskinidighan pahishaxane) Abduraxmanjan Azadning mehellisi....
Weqe yüzbergendin kéyin bolup ötken ishlar.
4- awghust weqesi yüz bergendin kéyin Xitay hakimiyet dairliri bekla qorqup ketken, bularni teswirlesh qiyin, qisqisi Xitay ahaliri ichide nahayiti qorqush wehimisi yüz bérip qéchish teyyarliqigha ötken.....
Xitayning merkizidiki Hujintao goruhidin tartip Uyghur diyaridiki Wangléqan'giche qattiq sarasimgha chüshüp bir mehel es hushuni yoqatqan.... Chüshliri buzulghan... Umidliri üzülgen...
Shu seweptin weqe yüz bergen künidin bashlap chong tutqun bashlan'ghan, biguna 40 nechche adem tutqun qilin'ghan. Hetta Qurbanjan bilen Abduraxmanjanlarning téléfun xatirisidin chiqqan téléfun numrliri bar ademlermu tutqun qilin'ghan hetta Xitayning Awmindiki melum bir méhmanxanisida ishlewetqan 3 Uyghurmu tutqun qilin'ghan...
Qurbanjan héyt bilen Abduraxmanjan Azadlarning öyliri axturlup ( bomba yasighan dimekchi iken) bir nerse tapalmghandin kéyin axirida topa ishritish mashinisi bilen öyini ishtirip tüptüz qiliwetken, öyning ishik derizilirinimu shu jayning özidila bashqilargha biriwetken....
Sottiki sual jawablar.
Yéqinda Qeshqer wilayetlik sot mehkimisi Qurbanjan héyt bilen Abduraxmanjan Azad larni mexpi sot qilip " jinayi '' jaza bermekchi iken. Ulardin nahayiti qalaymiqan yoq geplerni sorighan.
Ularning chet'eldiki " térorluq teshkilatlar"" bilen alaqisining barliqini ulargha tangmaqchi bolghan, ular teptish we sot mehkimiliréining undaq soraqlirini qet'iy ret qilghan. Ular sözide nahayiti temkin aldirmay toluq Uyghur teluppuzida, héchqandaq temtirmey yaki qorqmay, tebii bir xil türde sotchigha we bashqa kishilerge hemde tonuydighan tonumaydighan barliq Uyghur qérindashlirigha bir xil merdaniliq haldiki xitapnamisini bildürgendek, diyelmeywatqan nurghun geplirining barliqini emma ularning gep qilish erkinlikining cheklen'genlikini sottiki Uyghur qérindashlirigha salam tebessum bilen ipade qilghan....
Uzun qulaq aghinilirimning diyishiche: ularni bek chong guman bilen , Qeshqer turmisidin yötkep Ürümchidiki " Nensen turmisi"' gha qamighan iken. Ular bashtin ayagh bizning chet'eldiki héchqandaq teshkilat we shexsi bilen alaqimiz yoq! Hem weten ichidimu héchqandaq bir teshkilat we shexsiler bilen alaqimiz yoq! Biz öz aldimizgha teshkillinip meslehet bilen köp kéngiship, jiq bash qaturup bu ishni wujutqa chiqarduq....qolungdin kelginini qil ! deptu....
Undaq bolsa nime üchün bu ishni qilding? dégende, u mundaq dégen:
- men ali mektepni püttürüp ish telep qilsam manga ish bermidi, hetta köz aldimda manga " Uyghurlargha ish birilmeydu, Uyghurlardin xizmetke adem almaymiz,- didi. Men amalsizliqtin özümni özüm qamdash meqsitide, ata- anamgha ighirimni salmay. Jan biqishning koyida koktat bazirigha birip sey- köktat sattim. Méni Xitaylar köp qétim haqaretlidi. Bir küni bir Xitay ayal bilen gep tegiship qalsam 6 Xitayni bashlap kélip sual –jawabsiz méni urup yatquzup qoydi, uning sorighi bolmidi, 3 aydek doxtorxanida dawalandim, nurghun pul chiqim qildim dawalash pulinimu bermey yenile haqaretlidi....
Abduraxmanjan Azadtin gep sorighanda u mundaq dégen:
- mining akamni Xitaylar naheq urup keynidin turmigha solap qiynap öltürwitip öligini berdi....
Men jan béqish üchün ishsizliqtin taksi shopurluqni ügünüp taksichiliq qildim... Köp qitim Xitaylar mashinamgha olturup pulumni bermidi, hetta urup éghizgha alghusiz set gep bilen méning ghorurumgha tegdi...
Méning öyüm mushu yerde ( weqe yüz bergen jayni dimekchi ) men mashinamni ishkim aldigha toxtatsammu mashinini toxtutushqa orun bermidi, méning öyümning aldi numussiz pahshexanigha aylandi....men chidap turalmidim....mundaq yashashning nime kiriki!........,- dégen.
Hörmetlik oqurmen qérindashlirim. Manga weqe bayan qilghan dostimiz munularni xulassilep mundaq yiziptu!
Aq tamaka dégen kuspuruchni Xitaylar özliri satidu, saqchilar bilen ular shirik! Uning kasapitidin minglighan Uyghur yigit qizlirimiz alemdin ötüwatsa,......
Eydis késilinimu Xitaylar özliri tarqitiwatidu, uning kasapitidin nechcha minglighan Uyghur qiz yigitlirimiz jinidin ayriliwatsa,,,,,
Weten millet üchün ikki éghiz lilla gep qilghan insanlirimizni Xitaylar " térorést, milliy bölgünchi unsur, diniy esebichiler " dep öltürwatsa......
Balilirimizni yeslige yighiwilip tongguz goshi bérip dindin chiqirip dinsiz qilip terbiyelewatsa,,,, hetta biznimu tonutquzmaytwatsa...
Toluqsizni püttürp toluqqa chiqish aldidiki 15 yashlardiki balilirimizni toluq ottura Xitay kursi dep ichkirige appirip oxshashla tongguz goshi yigüzüp Xitaylashturup dinsiz qiliwatsa....
Qizlirimizni her öydin birdin ikkigiche qiz choqum Xitay shehrige bérip ishlep pul tipip kélishi kérek,- dep mejburlawatsa..... Mabezixanigha sitiliwatsa....
Dadüyjang shiyaw düyjang, Shiangjang, Shienjanglar Xitaygha yallinip ularning déginini qilip solamchiliq qiliwatsa.....
Uyghurlarni adem qatarida körmey xarlawatsa..... Ishqa almisa,..... Yashash hoquqy bermise Uyghur yashlirimiz ... Semen yoli weqesini peyda qilmay nime qilsa bolatti!,- dep jawab berdi,
Izahat_bu xewerdiki bayan qilinghan weqelik wetendiki ismini ashkarilashni xalimighan bir Uyghur dostimizning bayanliri.paydilnish qimmiti bar , dep ilan qildim.
Abduréshid Haji Kerimi
2008 - yili 10 - ayning 6 - küni ismini ashkaralshni xalimighan bir wetenperwer Uyghur dostimiz manga xet yézip munularni bildürdi.
U xitide munularni yiziptu:
- bir nechche künning aldida " erkin asiya radio istansiyisi '' bir xewer birip, xewerde: 4 - awghust Semen yoli weqeside Amérikiliq sayaetchilerning nex meydandin tartqan süretliride heyran qalarliq ishlarni körduq, qandaqtur , quralliq saqchi qisimliri bilen saqchilar bir birni uzun sapliq pichaq bilen öz ara chanashti....,- dep xewer berdi.
Bu eslide Amérikaliq sayaetchiler éytqandek saqchilar bilen saqchilar ottursidiki quralliq élishish emes, del bizning milliy qehrimanlirimiz Qurbanjan héyt bilen Abduraxmanjan Azadlarning baturluq ishliri, u heriketni bashlashtin burun'ular nahayiti puxta teyyarliq qilghan, ular xitay opitsér eskerlirining herbi pormilirini kéyip , toluq qorallinip, heriketni bashlighan.
Ular aldi bilen birsamsimul ( yükni özi chüshüridighan mashina) mashinini shenbe küni kechte teyyarlap, qoralliq saqchi qisim orunlashqan yiqin yerge yoshurup qoyghan, ertisi ettigende( yekshenbe küni) bamdat namizidin burun del Xitay eskerlirining herbi meshqqe chiqidighan waqittqa toghrilap mashini Abduraxmanjan Azad ot aldurup kütüp turghan. Qurbanjan héyt saqchi pormisini keygen qiyapette qoralliq saqchi qisimlirining derwazisining aldi teripide, qoralliq saqchi qisimlirining derwazidin chiqip herbi meshq qilish üchün " shatxoram'' méhmanxanisi terepke qarap mangghanda, Qurbanjan héyt yan télféni bilen Abduraxmanjan'gha téléfuni qilip mashinini heydep kirishke bolidighan waqitning kelgenlikini uqturghan.
Téléfonni qobul qilghan Abduraxmanjan azad derhal mashinini tiz sür'ette heydep mihmanxanining ichide ettigenlik meshq qilish üchün kéliwatqan qoralliq saqchi qisimlirini arqa tereptin mashina bilen basturup sürüp mangghan.
Mashinining chaqigha ikki Xitayning ( bir rawayette bir nechchimu déyilidu...) jesidi kirip qilip mashina tizlikini yoqutup jayidin midirlimaydu, mashinigha rasa may birip heydigen bolsimu mashina aldigha mangalmay yan terepke mingip yölünishini özgertip éliktirik sitolbisigha bérip urulup mingishtin toxtaydu. Abduraxman Azad mashinidin chüshüp eslidiki kélishiwalghan pilan boyunche akisi Qurbanjan heytqa masliship aldigha kelgen Xitay saqchilirini chanashqa bashlaydu. Weqedin xewer tapqan arqidiki bir nechche Xitay eskerliri yügrep kilip Qurbanjan bilen gireliship qalidu, shu ariliqta Qurbanjanning yinidiki özi yasighan addi tiptiki partlatquch bomba partlap Xitay eskiridin bir nechchisi ölidu bextke yarisha Qurbanjan saq qalidu emma yarilinip düshmen qoligha chüshüp qalidu......
Ular qirindash tughqanlar idi.
Qurbanjan héyt bilen Abduraxmanjan Azadlar, bir tughqan qirindashlarning baliliri, yeni Qurbanjanning anisi Ibadetxan. Milliy shipaxanida ishlep pinsiyege chiqqan ayal.
Ibadetxanning ukisi Azad – Qeshqer shehrige qarashliq Shamalbagh 1- dadüydiki yéridin ayrilghan bir déhqan. ( Abduraxmanjaning dadisi)
Qurbanjan héyt . 33 yash. Millitiy Uyghur. Qeshqer shehrige qarashliq Shamalbagh yézisining 5 - dadüy 3 - shiyawdüydin. ( Qqeshqerliqler bu jayni Toghraghliq Mazar Ghojam dep atishidu) ali mektepni püttürgen ali melumatliq chong ziyali, ( dashu shing) u xizmet tapalmay, chetke qéqilip, urundi - soqundi bolup köp riyazet chekken bir Uyghur ziyalisi.....
Abduraxmanjanmu yuquri melumatliq oqughan bir ziyali, 28 yash , millity Uyghur. Qeshqer shehrige qarashliq Shamalbagh yézisining 1- dadüyidin del weqe yüz bergen jay " shatxoram "" méhmanxanisi ( Qeshqer shehrige dangqi ketken , Qeshqerliq seskinidighan pahishaxane) Abduraxmanjan Azadning mehellisi....
Weqe yüzbergendin kéyin bolup ötken ishlar.
4- awghust weqesi yüz bergendin kéyin Xitay hakimiyet dairliri bekla qorqup ketken, bularni teswirlesh qiyin, qisqisi Xitay ahaliri ichide nahayiti qorqush wehimisi yüz bérip qéchish teyyarliqigha ötken.....
Xitayning merkizidiki Hujintao goruhidin tartip Uyghur diyaridiki Wangléqan'giche qattiq sarasimgha chüshüp bir mehel es hushuni yoqatqan.... Chüshliri buzulghan... Umidliri üzülgen...
Shu seweptin weqe yüz bergen künidin bashlap chong tutqun bashlan'ghan, biguna 40 nechche adem tutqun qilin'ghan. Hetta Qurbanjan bilen Abduraxmanjanlarning téléfun xatirisidin chiqqan téléfun numrliri bar ademlermu tutqun qilin'ghan hetta Xitayning Awmindiki melum bir méhmanxanisida ishlewetqan 3 Uyghurmu tutqun qilin'ghan...
Qurbanjan héyt bilen Abduraxmanjan Azadlarning öyliri axturlup ( bomba yasighan dimekchi iken) bir nerse tapalmghandin kéyin axirida topa ishritish mashinisi bilen öyini ishtirip tüptüz qiliwetken, öyning ishik derizilirinimu shu jayning özidila bashqilargha biriwetken....
Sottiki sual jawablar.
Yéqinda Qeshqer wilayetlik sot mehkimisi Qurbanjan héyt bilen Abduraxmanjan Azad larni mexpi sot qilip " jinayi '' jaza bermekchi iken. Ulardin nahayiti qalaymiqan yoq geplerni sorighan.
Ularning chet'eldiki " térorluq teshkilatlar"" bilen alaqisining barliqini ulargha tangmaqchi bolghan, ular teptish we sot mehkimiliréining undaq soraqlirini qet'iy ret qilghan. Ular sözide nahayiti temkin aldirmay toluq Uyghur teluppuzida, héchqandaq temtirmey yaki qorqmay, tebii bir xil türde sotchigha we bashqa kishilerge hemde tonuydighan tonumaydighan barliq Uyghur qérindashlirigha bir xil merdaniliq haldiki xitapnamisini bildürgendek, diyelmeywatqan nurghun geplirining barliqini emma ularning gep qilish erkinlikining cheklen'genlikini sottiki Uyghur qérindashlirigha salam tebessum bilen ipade qilghan....
Uzun qulaq aghinilirimning diyishiche: ularni bek chong guman bilen , Qeshqer turmisidin yötkep Ürümchidiki " Nensen turmisi"' gha qamighan iken. Ular bashtin ayagh bizning chet'eldiki héchqandaq teshkilat we shexsi bilen alaqimiz yoq! Hem weten ichidimu héchqandaq bir teshkilat we shexsiler bilen alaqimiz yoq! Biz öz aldimizgha teshkillinip meslehet bilen köp kéngiship, jiq bash qaturup bu ishni wujutqa chiqarduq....qolungdin kelginini qil ! deptu....
Undaq bolsa nime üchün bu ishni qilding? dégende, u mundaq dégen:
- men ali mektepni püttürüp ish telep qilsam manga ish bermidi, hetta köz aldimda manga " Uyghurlargha ish birilmeydu, Uyghurlardin xizmetke adem almaymiz,- didi. Men amalsizliqtin özümni özüm qamdash meqsitide, ata- anamgha ighirimni salmay. Jan biqishning koyida koktat bazirigha birip sey- köktat sattim. Méni Xitaylar köp qétim haqaretlidi. Bir küni bir Xitay ayal bilen gep tegiship qalsam 6 Xitayni bashlap kélip sual –jawabsiz méni urup yatquzup qoydi, uning sorighi bolmidi, 3 aydek doxtorxanida dawalandim, nurghun pul chiqim qildim dawalash pulinimu bermey yenile haqaretlidi....
Abduraxmanjan Azadtin gep sorighanda u mundaq dégen:
- mining akamni Xitaylar naheq urup keynidin turmigha solap qiynap öltürwitip öligini berdi....
Men jan béqish üchün ishsizliqtin taksi shopurluqni ügünüp taksichiliq qildim... Köp qitim Xitaylar mashinamgha olturup pulumni bermidi, hetta urup éghizgha alghusiz set gep bilen méning ghorurumgha tegdi...
Méning öyüm mushu yerde ( weqe yüz bergen jayni dimekchi ) men mashinamni ishkim aldigha toxtatsammu mashinini toxtutushqa orun bermidi, méning öyümning aldi numussiz pahshexanigha aylandi....men chidap turalmidim....mundaq yashashning nime kiriki!........,- dégen.
Hörmetlik oqurmen qérindashlirim. Manga weqe bayan qilghan dostimiz munularni xulassilep mundaq yiziptu!
Aq tamaka dégen kuspuruchni Xitaylar özliri satidu, saqchilar bilen ular shirik! Uning kasapitidin minglighan Uyghur yigit qizlirimiz alemdin ötüwatsa,......
Eydis késilinimu Xitaylar özliri tarqitiwatidu, uning kasapitidin nechcha minglighan Uyghur qiz yigitlirimiz jinidin ayriliwatsa,,,,,
Weten millet üchün ikki éghiz lilla gep qilghan insanlirimizni Xitaylar " térorést, milliy bölgünchi unsur, diniy esebichiler " dep öltürwatsa......
Balilirimizni yeslige yighiwilip tongguz goshi bérip dindin chiqirip dinsiz qilip terbiyelewatsa,,,, hetta biznimu tonutquzmaytwatsa...
Toluqsizni püttürp toluqqa chiqish aldidiki 15 yashlardiki balilirimizni toluq ottura Xitay kursi dep ichkirige appirip oxshashla tongguz goshi yigüzüp Xitaylashturup dinsiz qiliwatsa....
Qizlirimizni her öydin birdin ikkigiche qiz choqum Xitay shehrige bérip ishlep pul tipip kélishi kérek,- dep mejburlawatsa..... Mabezixanigha sitiliwatsa....
Dadüyjang shiyaw düyjang, Shiangjang, Shienjanglar Xitaygha yallinip ularning déginini qilip solamchiliq qiliwatsa.....
Uyghurlarni adem qatarida körmey xarlawatsa..... Ishqa almisa,..... Yashash hoquqy bermise Uyghur yashlirimiz ... Semen yoli weqesini peyda qilmay nime qilsa bolatti!,- dep jawab berdi,
Izahat_bu xewerdiki bayan qilinghan weqelik wetendiki ismini ashkarilashni xalimighan bir Uyghur dostimizning bayanliri.paydilnish qimmiti bar , dep ilan qildim.
UYGURISTAN BAĞIMSIZLIK MARŞI
Tanrı dağı Türkistan,
Erler bağı türkistan,
Sen Türklerin canından,
Cansın Doğu Türkistan.
Yansın yürekler yansın,
Dağlar kana boyansın,
Türk’ün Tanrı dağında,
Gök bayrak dalgalansın.
Hem dağdan hem mahpustan,
Yazar olduk bir destan,
Ya kader de ölmek var,
Ya bağımsız Türkistan…
Kürşad yamtar dirilmiş,
Silahlara sarılmış.
Türkistan dağlarında,
Kırbin ordu kurulmuş.
Bu, hakkın fermanıdır.
Harb Türk’ün dermanıdır.
Türkler millet değilde,
Şehitler kervanıdır.
Sınırlara vardılar,
Otağların kurdular,
Ölmeye yürüyenler,
Namazlara durdular.
Geceler suskun eyler,
Nişangah keskin eyler,
Allah’ın askerleri,
Şafakla baskın eyler…
Çin uykuya daldırır,
Mavzer sesi kaldırır,
Bir yanda kurt ulurken,
Bir yandan Türk saldırır…
Rahmet eyle Ya Rabbi !
Hikmet eyle Ya Rabbi !
Göklerin ordsuyla,
Kuvvet eyle Ya Rabbi !
Bulutları deldiler,
Allah deyi geldiler,
Göklerden akın akın,
Harraniler, seydiler…
Yansın yürekler yansın,
Dağlar kana boyansın,
Türk’ün tanrı dağında,
Gök bayrak dalgalansın.
Hem dağdan, hem mapustan,
Yazar olduk bir destan,
Ya kader de ölmek var,
Ya bağımsız Türkistan.
Hep bağımsız Türkistan,
Tam bağımsız Türkistan,
Hey güzel yurdum Turan,
Kurban sana milyon can…
Yaşa sen, yaşa sen Türkistan !….
Söz - Müzik : Ali Aksoy
Tanrı dağı Türkistan,
Erler bağı türkistan,
Sen Türklerin canından,
Cansın Doğu Türkistan.
Yansın yürekler yansın,
Dağlar kana boyansın,
Türk’ün Tanrı dağında,
Gök bayrak dalgalansın.
Hem dağdan hem mahpustan,
Yazar olduk bir destan,
Ya kader de ölmek var,
Ya bağımsız Türkistan…
Kürşad yamtar dirilmiş,
Silahlara sarılmış.
Türkistan dağlarında,
Kırbin ordu kurulmuş.
Bu, hakkın fermanıdır.
Harb Türk’ün dermanıdır.
Türkler millet değilde,
Şehitler kervanıdır.
Sınırlara vardılar,
Otağların kurdular,
Ölmeye yürüyenler,
Namazlara durdular.
Geceler suskun eyler,
Nişangah keskin eyler,
Allah’ın askerleri,
Şafakla baskın eyler…
Çin uykuya daldırır,
Mavzer sesi kaldırır,
Bir yanda kurt ulurken,
Bir yandan Türk saldırır…
Rahmet eyle Ya Rabbi !
Hikmet eyle Ya Rabbi !
Göklerin ordsuyla,
Kuvvet eyle Ya Rabbi !
Bulutları deldiler,
Allah deyi geldiler,
Göklerden akın akın,
Harraniler, seydiler…
Yansın yürekler yansın,
Dağlar kana boyansın,
Türk’ün tanrı dağında,
Gök bayrak dalgalansın.
Hem dağdan, hem mapustan,
Yazar olduk bir destan,
Ya kader de ölmek var,
Ya bağımsız Türkistan.
Hep bağımsız Türkistan,
Tam bağımsız Türkistan,
Hey güzel yurdum Turan,
Kurban sana milyon can…
Yaşa sen, yaşa sen Türkistan !….
Söz - Müzik : Ali Aksoy
Sherqiytürkistan Birliki Teshkilati Jumhuriyitimiz Munqerz Qilinghan Bexitsiz Künlerni Xatérlidi
Sherqiytürkistan Birliki Teshkilati Xitay tajawuzchilliri teripidin 1949-yili 10-ayda aghduriwétilgen Sherqiytürkistan Jumhuriyitini hatérlesh, bu arqiliq xitay tajawuzchillirigha bolghan öchmenlikimizni, özimizning musteqilliqqa, hörlükke, azatliqqa teshna ikenlikimizni ipadilesh, shundaqla xitaylarning wetinimizde yürgüziwatqan érqiy we kultural qirghinchiliqini erkin dunyagha anglitish meqsidide 2008-yili 10-Ayning 04-küni Frankfurtta Xitay tajawuzchilirigha qarshi namayish oyushturdi.
Buningdin 59 yil awal yeni 1949-yili Xitay tajawuzchilliri her-türlük hile-neyrenglirini ishqa sélip, eziz wetinimiz Uyghuristanni tinch yol bilen bésiwélip, Sherqiytürkistan Jumhuriyitini yoq qilghan idi. Wetinimiz Xitay tajawuzchillirining mustemlikisige aylinip qalghandin kéyin milliy medeniyitimiz chetke qéqildi, tebiy köpüyishimiz tosqunluqqa uchridi, diniy étiqadimiz kemsitildi, maddiy we meniwiy bayliqlirimiz talan-taraj qilindi. Mana yoqarqidek sewepler bilen milliy mewjutluqimiz éghir tehditke uchrap kelmekte.
Sherqiytürkistan Birliki Teshkilati Milliy Jumhuriyitimiz Aghduruwétilgen bu bexitsiz künlerni ehmiyetlik ötküzüsh üchün, Gérmaniyening Frankfurt Sheheride paaliyet ötküzüp, 1949-yildin béri xelqimizning öz wetinide turup, Xitay köchmenlirining derdidin ikkinchi sinip muamilisige uchrawatqanliqini, qul qiliniwatqanliqini, qattiq kemsitiliwatqanliqini erkin dunyagha anglatti.Paaliyet jeryanida eziz wetinimiz Uyghuristanning bügünki échinishliq siyasiy weziyitige ayit Bérishur, Bash maqale, VVD, we Jornallar tarqitilghandin basqa, tarixta sherqiytürkistanda qurulghan döletlerge we bügünki dewirdiki Uyghuristan xelqinining siyasiy teqdirige ayit Gérman tili we Engiliz tilida hazirlanghan ming parchige yéqin matériyal tarqitildi.
Hemmimiz bilginimizdek köz aldimizdiki 2008-yil ichidela xelqimiz pütün Uyghuristanni qaplighan halda Milliy zulumigha qarshi qozghulup, tench we quralliq shekilde heriket élip barghan bolsimu, siyasiy jehettin ijabiy özgürüsh bolush uyaqta tursun, xitaylarning xelqimizge tutqan pozitsiyesi téximu wehshiliship ketti. Xitay tajawuzchillirining dölet térorigha qarshi her türlük shekilde naraziliqini ipadiligen xelqimiz xitay hökümitining „Siyasiy we Ijtimayi Jinayetchi“ dégen ikki lenettekkur wéwiskisi astida qattiq basturishigha uchrap kelgenidi.Paaliyette tarqitilghan matériyallarda Xitay tajawuzchillirining siyasiy, iqtisadiy we ijtimayi heq hoquqliri üchün kürishiwatqan xelqimizni, siyasiy betnamlardin bashqa yene özi zorlap tangghan siyasiy séstima keltürüp chiqiriwatqan her türlük atalmish jinayetler bilen eyiplep xelqimiz üstidin étnik we Kultural qirghin yürgüziwatqanliqigha alahide yer bérilgen bolup, bu yil kirgendin kéyinki Ürümchi, Hoten, Qeshqer, Kuchar, Ghulja we Korla qatarliq rayonlarda yüz bergen weqeler sewebidin xelqimizning kolliktip jazaliniwatqanliqimu nuqtiliq tonushturuldi.
Namayish saet 14:00 de bashlinip 18:00 giche dawamlashti.Namayish Frankfurt Sheherining Hoptiwahe etrapida orunlashturuldi.Bu namayish bashtin axir intayin tertiplik we netijilik boldi.
Sherqiytürkistan Birliki Teshkilati Teshwiqat Merkizi
Sherqiytürkistan Birliki Teshkilati Xitay tajawuzchilliri teripidin 1949-yili 10-ayda aghduriwétilgen Sherqiytürkistan Jumhuriyitini hatérlesh, bu arqiliq xitay tajawuzchillirigha bolghan öchmenlikimizni, özimizning musteqilliqqa, hörlükke, azatliqqa teshna ikenlikimizni ipadilesh, shundaqla xitaylarning wetinimizde yürgüziwatqan érqiy we kultural qirghinchiliqini erkin dunyagha anglitish meqsidide 2008-yili 10-Ayning 04-küni Frankfurtta Xitay tajawuzchilirigha qarshi namayish oyushturdi.
Buningdin 59 yil awal yeni 1949-yili Xitay tajawuzchilliri her-türlük hile-neyrenglirini ishqa sélip, eziz wetinimiz Uyghuristanni tinch yol bilen bésiwélip, Sherqiytürkistan Jumhuriyitini yoq qilghan idi. Wetinimiz Xitay tajawuzchillirining mustemlikisige aylinip qalghandin kéyin milliy medeniyitimiz chetke qéqildi, tebiy köpüyishimiz tosqunluqqa uchridi, diniy étiqadimiz kemsitildi, maddiy we meniwiy bayliqlirimiz talan-taraj qilindi. Mana yoqarqidek sewepler bilen milliy mewjutluqimiz éghir tehditke uchrap kelmekte.
Sherqiytürkistan Birliki Teshkilati Milliy Jumhuriyitimiz Aghduruwétilgen bu bexitsiz künlerni ehmiyetlik ötküzüsh üchün, Gérmaniyening Frankfurt Sheheride paaliyet ötküzüp, 1949-yildin béri xelqimizning öz wetinide turup, Xitay köchmenlirining derdidin ikkinchi sinip muamilisige uchrawatqanliqini, qul qiliniwatqanliqini, qattiq kemsitiliwatqanliqini erkin dunyagha anglatti.Paaliyet jeryanida eziz wetinimiz Uyghuristanning bügünki échinishliq siyasiy weziyitige ayit Bérishur, Bash maqale, VVD, we Jornallar tarqitilghandin basqa, tarixta sherqiytürkistanda qurulghan döletlerge we bügünki dewirdiki Uyghuristan xelqinining siyasiy teqdirige ayit Gérman tili we Engiliz tilida hazirlanghan ming parchige yéqin matériyal tarqitildi.
Hemmimiz bilginimizdek köz aldimizdiki 2008-yil ichidela xelqimiz pütün Uyghuristanni qaplighan halda Milliy zulumigha qarshi qozghulup, tench we quralliq shekilde heriket élip barghan bolsimu, siyasiy jehettin ijabiy özgürüsh bolush uyaqta tursun, xitaylarning xelqimizge tutqan pozitsiyesi téximu wehshiliship ketti. Xitay tajawuzchillirining dölet térorigha qarshi her türlük shekilde naraziliqini ipadiligen xelqimiz xitay hökümitining „Siyasiy we Ijtimayi Jinayetchi“ dégen ikki lenettekkur wéwiskisi astida qattiq basturishigha uchrap kelgenidi.Paaliyette tarqitilghan matériyallarda Xitay tajawuzchillirining siyasiy, iqtisadiy we ijtimayi heq hoquqliri üchün kürishiwatqan xelqimizni, siyasiy betnamlardin bashqa yene özi zorlap tangghan siyasiy séstima keltürüp chiqiriwatqan her türlük atalmish jinayetler bilen eyiplep xelqimiz üstidin étnik we Kultural qirghin yürgüziwatqanliqigha alahide yer bérilgen bolup, bu yil kirgendin kéyinki Ürümchi, Hoten, Qeshqer, Kuchar, Ghulja we Korla qatarliq rayonlarda yüz bergen weqeler sewebidin xelqimizning kolliktip jazaliniwatqanliqimu nuqtiliq tonushturuldi.
Namayish saet 14:00 de bashlinip 18:00 giche dawamlashti.Namayish Frankfurt Sheherining Hoptiwahe etrapida orunlashturuldi.Bu namayish bashtin axir intayin tertiplik we netijilik boldi.
Sherqiytürkistan Birliki Teshkilati Teshwiqat Merkizi
Friday, October 03, 2008
Thursday, October 02, 2008
Uyghurlar Xitayning Dölet Bayrimi Küni Washingtondiki Xitay Elchixanisi Aldida Namayish Ötküzdi
Muxbirimiz Erkin
2008-10-01
Her yili 1 - Öktebir küni yeni xitay dölet bayrimi küni dunyaning bir qisim döletliride yashaydighan muhajirettiki uyghurlar shu ellerdiki xitay elchixanisi aldida namayish ötküzüshni bir adetke aylandurghan.
RFA Photo
2008 - Yili 1 - Öktebir küni, rabiye qadir xanim, amérika uyghur jemiyitining uyushturushida ötküzülgen xitayning amérika paytexti washingtondiki bash elchixanisi aldidiki namayishta, namayishchilargha nutuq sözlimekte.
Xitayning amérika paytexti washingtondiki bash elchixanisi bu yil 1 - Öktebirde yene uyghur namayishchilarning qarshiliqigha uchridi. Amérika uyghur jemiyitining uyushturushida ötküzülgen bu qétimqi namayish tinch axirlashti.
Her yili 1 - Öktebirde xitay xelq jumhuriyiti we uyghur aptonom rayonining qurulush bayrimi küni, gherbtiki bir qisim döletlerde yashaydighan muhajirettiki uyghurlar shu döletlerdiki xitay elchixana we konsulxana aldigha toplinip, xitay dairilirining uyghurlargha qaratqan siyasitini eyibleydighan namayish we yighilishlarni ötküzüp kelmekte.
Amérikida élip bérilghan bu yilqi namayish yene 1 - Öktebir küni xitayning washingtondiki elchixanisi aldida ötküzüldi. Amérika uyghur jemiyiti we dunya uyghur qurultiyining uyushturushidiki charshenbe künki namayish mezkur teshkilatlar xitay dairilirini uyghur élide basturushni kücheytish, olimpik mezgilide yüz bergen qeshqer we kuchardiki weqelerni bahane qilip, qisas élish bilen tenqidlewatqan mezgillerde élip bérildi. Xitay elchixanisi aldidiki namayishchilar washington etrapida olturidighan Rabiye qadir xanim nutuq sözlewatqan körünüsh Uyghurlarni asas qilghan bolup, namayishchilar uyghurlargha erkinlik, kishilik hoquqi telep qilidighan, siyasi mehbuslarni qoyuwétishke chaqiridighan we xitay dairilirining uyghur siyasitini tenqid qilidighan shuarlarni towlimaqta idi.
Washingtondiki namayish dunya uyghur qurultiyining her yili 1 - Öktebirde dunyaning her qaysi jayliridiki xitay elchixanisi aldida namayish qilish toghrisidiki chaqiriqigha asasen élip bérilghan shu künki bir qatar namayishlarning bir qisimi bolup, dunya uyghur qurultiyi her yili 1 - Öktebirni " musibet küni" qilip békitken idi. 1 - Öktebir xitay xelq jumhuriyiti we uyghur aptonom rayonining qurulush bayrimidur. Lékin cheteldiki uyghur teshkilatlar we 1 - Öktebir dölet bayrimini tenqidleydighan muhajirettiki uyghur ammisi 1 - Öktebirni " uyghurlargha kéliwatqan hazirqi pütün dishwarchiliqning bashlanghuch nuqtisi," dep qarimaqta. Charshenbe künki namayish dunya uyghur qurultiyining reisi rabiye qadir xanimning yitekchilikide élip bérildi. U xitay elchixana binasining aldidiki güllük etrapigha toplanghan namayishchilargha söz qilip, xitay dairilirining uyghurlargha " érqiy tazilash" siyasiti yürgüziwatqanliqini ilgiri sürdi.
Xitay 1 - Öktebir dölet bayrimining uyghur élide dagh - Dugha bilen tebriklengenlik weziyiti shekillendürüshke tirishqan bolsimu, lékin bayram keypiyati bixeterlik tedbirlirining kölenggüside qélish ehwalini yoshuralmidi. Yerlik kishilerning radiomizgha eskertishiche, shu küni qeshqerning héytkar meydanida dölet bayriqini chiqirish murasimi ötküzülgen, lékin murasimda bixeterlik tedbirning qattiqliqi kishini endishige salidighan ehwalda iken. Esli uyghur élide ramizan héyt namizi charshenbe küni oqulushi kérek bolsimu, lékin dairiler héyt namizini peyshenbe künge kéchiktürgen. Weqedin xewerdar kishiler dairilerning bixeterlik tüpeyli héyt namizi bilen dölet bayrimining bir künge kélip qélishini xalimighanliqini bildürmekte.
Dunya uyghur qurultiyi reisi rabiye qadir xanim, washingtondiki namayishning muddiasi amérika xelqi we dunya jamaetchilikining diqqitini tartish, xitay dairilirining basturush siyasitige bolghan naraziliqini ipadilesh ikenlikini bildürdi. Möhterem radio anglighuchilar washington etrapidiki shitatlarda bir qisim meschitler ramizan héyt namizini charshenbe küni etigende oqughan idi. Shunga namayish ötküzülgen kün washington etrapida yashaydighan bir qism uyghurlar üchün roza héytning 1 - Küni bolup hésablinidu. Namayishchilar qoshunidiki almas ependi héytning 1 - Küni namayish qiliwatqanliqini eskertip, radiomizgha özining bu yerge kélishtiki muddiasini chüshendürdi.
Lékin xitay hökümiti cheteldiki uyghur teshkilatlirining xitay dairilirining rayonda yolgha qoyghan basturush siyasitige dair eyibleshlirini ret qilip, rabiye qadir xanim we u yitekchilik qiliwatqan dunya uyghur qurultiyini "shinjangda milletler ittipaqliqigha buzghunchiliq qiliwatqan bölgünchi küchler," dep eyiplimekte.
Yéqinda uyghur aptonom rayonining reisi nur bekri rayondiki partiye - Hökümet kadirlirigha sözligen bir nutuqida rabiye qadir xanimgha shiddetlik hujum qilghan, amérika bashchiliqidiki gherb ellirini "uning arqisidiki ighwagerchi döletler," dep eyipligen idi. Lékin rabiye qadir xanim charshenbe künki namayishtiki nutuqida xitay dairilirining uyghurlargha " érqiy tazilash" élip bériwatqanliqini ilgiri sürdi.
Her yili 1 - Öktebir küni yeni xitay dölet bayrimi küni dunyaning bir qisim döletliride yashaydighan muhajirettiki uyghurlar shu ellerdiki xitay elchixanisi aldida namayish ötküzüshni bir adetke aylandurghan.
RFA Photo
2008 - Yili 1 - Öktebir küni, rabiye qadir xanim, amérika uyghur jemiyitining uyushturushida ötküzülgen xitayning amérika paytexti washingtondiki bash elchixanisi aldidiki namayishta, namayishchilargha nutuq sözlimekte.
Xitayning amérika paytexti washingtondiki bash elchixanisi bu yil 1 - Öktebirde yene uyghur namayishchilarning qarshiliqigha uchridi. Amérika uyghur jemiyitining uyushturushida ötküzülgen bu qétimqi namayish tinch axirlashti.
Her yili 1 - Öktebirde xitay xelq jumhuriyiti we uyghur aptonom rayonining qurulush bayrimi küni, gherbtiki bir qisim döletlerde yashaydighan muhajirettiki uyghurlar shu döletlerdiki xitay elchixana we konsulxana aldigha toplinip, xitay dairilirining uyghurlargha qaratqan siyasitini eyibleydighan namayish we yighilishlarni ötküzüp kelmekte.
Amérikida élip bérilghan bu yilqi namayish yene 1 - Öktebir küni xitayning washingtondiki elchixanisi aldida ötküzüldi. Amérika uyghur jemiyiti we dunya uyghur qurultiyining uyushturushidiki charshenbe künki namayish mezkur teshkilatlar xitay dairilirini uyghur élide basturushni kücheytish, olimpik mezgilide yüz bergen qeshqer we kuchardiki weqelerni bahane qilip, qisas élish bilen tenqidlewatqan mezgillerde élip bérildi. Xitay elchixanisi aldidiki namayishchilar washington etrapida olturidighan Rabiye qadir xanim nutuq sözlewatqan körünüsh Uyghurlarni asas qilghan bolup, namayishchilar uyghurlargha erkinlik, kishilik hoquqi telep qilidighan, siyasi mehbuslarni qoyuwétishke chaqiridighan we xitay dairilirining uyghur siyasitini tenqid qilidighan shuarlarni towlimaqta idi.
Washingtondiki namayish dunya uyghur qurultiyining her yili 1 - Öktebirde dunyaning her qaysi jayliridiki xitay elchixanisi aldida namayish qilish toghrisidiki chaqiriqigha asasen élip bérilghan shu künki bir qatar namayishlarning bir qisimi bolup, dunya uyghur qurultiyi her yili 1 - Öktebirni " musibet küni" qilip békitken idi. 1 - Öktebir xitay xelq jumhuriyiti we uyghur aptonom rayonining qurulush bayrimidur. Lékin cheteldiki uyghur teshkilatlar we 1 - Öktebir dölet bayrimini tenqidleydighan muhajirettiki uyghur ammisi 1 - Öktebirni " uyghurlargha kéliwatqan hazirqi pütün dishwarchiliqning bashlanghuch nuqtisi," dep qarimaqta. Charshenbe künki namayish dunya uyghur qurultiyining reisi rabiye qadir xanimning yitekchilikide élip bérildi. U xitay elchixana binasining aldidiki güllük etrapigha toplanghan namayishchilargha söz qilip, xitay dairilirining uyghurlargha " érqiy tazilash" siyasiti yürgüziwatqanliqini ilgiri sürdi.
Xitay 1 - Öktebir dölet bayrimining uyghur élide dagh - Dugha bilen tebriklengenlik weziyiti shekillendürüshke tirishqan bolsimu, lékin bayram keypiyati bixeterlik tedbirlirining kölenggüside qélish ehwalini yoshuralmidi. Yerlik kishilerning radiomizgha eskertishiche, shu küni qeshqerning héytkar meydanida dölet bayriqini chiqirish murasimi ötküzülgen, lékin murasimda bixeterlik tedbirning qattiqliqi kishini endishige salidighan ehwalda iken. Esli uyghur élide ramizan héyt namizi charshenbe küni oqulushi kérek bolsimu, lékin dairiler héyt namizini peyshenbe künge kéchiktürgen. Weqedin xewerdar kishiler dairilerning bixeterlik tüpeyli héyt namizi bilen dölet bayrimining bir künge kélip qélishini xalimighanliqini bildürmekte.
Dunya uyghur qurultiyi reisi rabiye qadir xanim, washingtondiki namayishning muddiasi amérika xelqi we dunya jamaetchilikining diqqitini tartish, xitay dairilirining basturush siyasitige bolghan naraziliqini ipadilesh ikenlikini bildürdi. Möhterem radio anglighuchilar washington etrapidiki shitatlarda bir qisim meschitler ramizan héyt namizini charshenbe küni etigende oqughan idi. Shunga namayish ötküzülgen kün washington etrapida yashaydighan bir qism uyghurlar üchün roza héytning 1 - Küni bolup hésablinidu. Namayishchilar qoshunidiki almas ependi héytning 1 - Küni namayish qiliwatqanliqini eskertip, radiomizgha özining bu yerge kélishtiki muddiasini chüshendürdi.
Lékin xitay hökümiti cheteldiki uyghur teshkilatlirining xitay dairilirining rayonda yolgha qoyghan basturush siyasitige dair eyibleshlirini ret qilip, rabiye qadir xanim we u yitekchilik qiliwatqan dunya uyghur qurultiyini "shinjangda milletler ittipaqliqigha buzghunchiliq qiliwatqan bölgünchi küchler," dep eyiplimekte.
Yéqinda uyghur aptonom rayonining reisi nur bekri rayondiki partiye - Hökümet kadirlirigha sözligen bir nutuqida rabiye qadir xanimgha shiddetlik hujum qilghan, amérika bashchiliqidiki gherb ellirini "uning arqisidiki ighwagerchi döletler," dep eyipligen idi. Lékin rabiye qadir xanim charshenbe künki namayishtiki nutuqida xitay dairilirining uyghurlargha " érqiy tazilash" élip bériwatqanliqini ilgiri sürdi.
Subscribe to:
Posts (Atom)
FREE UYGHURISTAN!
SYMBOL OF UYGHUR PEOPLE
