' Rabiye Qadér Heqqide Dastan' Istanbulda Neshir Qilindi

Muxbirimiz Arislan
2008-12-18

"Rabiye qadir heqqide dastan" dégen kitab merkizi gérmaniyidiki sherqiy türkistan birliki teshkilatining bashqurushidiki azadliq neshriyati teripidin istanbulda neshir qilindi.

Uyghurlarning meniwiy anisi, uyghur milliy herkitining yétekchisi rabiye qadir xanim yawropadiki namayishlarning biride. Rabiye qadir xanimmu ' tömür ana ' hörnisaxandek, özi, ailisi we baliliri xitay hökümitining türlük ziyankeshliklirige uchrighan ashu uyghur anilirining biri.


Bu kitab eslide gérmaniyilik ayal yazghuchi aléksandéra kawélius xanim teripidin gérman tilida yézilghan bolup, "kökni zilzilige salghan ayal" dégen namda, 2007 ‏- Yili iyun éyida gérmaniyidiki héyniyé neshriyatida neshir qilinghan. Aptor kitabning namigha qoshumche qilip, "rabiye qadir xitay dölitining 1‏- Nomurluq düshmini" dep izahat bergen.

Bu kitab hazir gérmaniyide yashawatqan uyghur ziyaliyliridin abduréhimjan abdureshid dégen shexs teripidin uyghurchigha terjime qilinghan bolup, bu kitabning azadliq neshriyati teripidin 2008 ‏- Yili 12 ‏- Ayda istanbulda neshir qilinghan uyghurche terjimisige "rabiye qadir heqqide dastan" dep nam bérilgen.

Terjiman kitabning muqeddimisige terjime qilish jeryanidiki köz qarashlirini ipadilep mundaq yazghan: kitabning özem muhim dep qarighan jaylirini eynen jümlimu ‏- Jümle terjime qilip, melum mezmundin kéyin öz qarishimni qoshumche shekilde bayan qildim.

"Rabiye qadir heqqide dastan " dégen bu kitab uyghur milliy herikitining rehbiri, dunya uyghur qurultiyining reisi rabiye qadir xanim heqqide gérman tilida yézilghan biograpiyisning uyghurche terjimisi ornida, hem qoshumche sherhilinip yézilghan qimmetlik eserdur.

Bu kitab asasliqi bir muqeddime we besh bölümdin terkip tapqan bolup, birinchi bölümi, xisletlik tughulush, ikkinchi bölümi qismettin himmet ghalibtur, üchinchi bölümi pul hemme nerse emes emma köp ishlar pulgha qarashliq, tötinchi bölümi yenggili bolmaydighan tosalghu yoq, yetkili bolmaydighan yükseklik yoq, beshinchi bölümi zindandiki ghalip roh dégenge oxshash témilardin ibaret.

Kitabning asasi mezmuni dunya uyghur qurultiyining reisi rabiye qadir xanimning kim ikenlikini, hayat kechürmishlirini, ish ‏- Paaliyetlirini, uyghur millitining milli kimlikini, uyghur milliti bilen xitay millitining milli oxshashmasliq perqini, xitaylarning uyghur millitige neqeder wehshi zulum salghan we séliwatqanliqini, uyghur millitining gherb elliridin némini kütidighanliqini uningdin bashqa yene nurghun muhim melumatlarni öz ichige alidu.

Bu kitab "anilar bir qolida böshükni tewretse yene bir qolida dunyani tewritidu" dégen uyghur xelq maqal temsili bilen bashlanghan. Bu kitabni oqughan her qandaq bir shexs rabiye qadir xanim bilen uyghur millitining ijtimaiy turmush istili we milli tuyghusi bilen eynen uchrashqan bolidu, bu kitab yalghuz rabiye qadir xanimning kishilik hayatinila ipadilep qalmastin belki uyghur millitining siyasi teqdirini, omumiy hayat kartinisini, milli exlaqini, eneniwi adetlirini, uyghur millitining heqiqiy milli salahiyetke, milli musteqilliqqa ige, béqindi emes öz aldigha mewjut bolup kelgen bir millet ikenlikini namayen qilidu.

Biz bu heqte bu kitabni neshir qildurghan sherqiy türkistan birliki teshkilatining bashliqi Korash Atahan ependi bilen téléfon ziyariti élip barduq.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki söhbitimizning toluq melumatini anglaysiler.

Menbe:http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/rabiye-qadir-dastanni-12192008070143.html/story_main?encoding=latin

Donnerstag, 18. Dezember 2008
Erkin Asiya Radiosi Uyghur Bölümining Qurulghanliqining 10 Yilliqini Qizghin Tebrikleymiz

Erkin Asiya radiosi Uyghur bölümining qurulghanliqining 10 yilliqini qizghin tebrikleymiz.Erkin Asiya Radiyosi Uyghur bölümi ötüp ketken 10 yil ichide Xitay tajawuzchillirining Uyghuristanda yürgüziwatqan "Sözliseng tilingni késimen, qarisang közüngni oyimen" deydighan pashistik siyasetlirining epti-beshirisini hör dunyagha anglatqandin bashqa, iqtisadiy, meniwiy we siyasiy jehette arqida qaldurulghan, bir millet süpitide tarix sehipisidin yoqulup kétish tehlikisige duch kelgen Uyghuristan helqige démokiratiye, insan heqliri we azatliq heqqide ders bérip, qarangghuluq qaplap ketken 20 milyondin artuq qelibde ümit shamini yandurdi.

Shu munasiwet bilen, Erkin Asiya Radiyosi Uyghur Bölümini Uyghuristan xelqige teqdim qilghan Amérika hökümitige minnetdarliqimizni bildürimiz.Radiyo qurulghan 10 yildin béri Xitay tajawuzchillirining Uyghuristandiki érqiy we meniwiy qirghinchiliqi we pashistik assilimatsiye siyasiti aqiwitide bash-panasiz, charisiz we imkansiz qalghan xelqimizning janijan meydani terepte turup, dunya xelqige wetinimiz Uyghuristanning siyasiy, ijtimayi we iqtisadiy kirzislirini waqtida anglitip dunya jamaetchilikining we Uyghuristan xelqining qelbide öchmes tesirlerni qaldurdi.

Amérika erkin Aasiya Radiyosi Uyghur bölümi qurulghan 10 yil ichide japaliq we egri-toqay yollarni bésip ötüp, pidakarliq we qeyserlik bilen izdinip, mukemmelleshken, zamaniwiylashqan, sistimlashqan bir muessege aylinip, Milliy herkitimizdiki ghayet zor istiqbalgha ige milliy médiye ishlirimizning hul téshini weten siritida barliqqa keltürdi.

Amérika Erkin Asiya Radiyosi Uyghur bölümi yoqarqi 10 yil ichide xelqimiz kütkendek programmilarni tarqitip, Uyghuristan xelqining milliy jasaritini, ishench we siyasiy ghayisini küchlendüridighan mezmuni mol, renggareng programmilarni ishlep mustemlike astidiki Uyghuristanning yangraq sadasigha aylandi.Xelqimizning muntizim eqliy we maddiy asasqa ige dosti we söhbetdéshi bolup yétiship chiqti.Uning weten ichi we weten siritidiki Uyghuristanliqlarning milliy musteqilliq ishlirimizdiki pikir almashturush, öz-ara chüshünüsh, mewjut meseliler heqqide birlikte izdinish, yol échip ilgirlesh ishlirigha qoshqan töhpisi üchün alahiyde minnetdarliqimizni bildürimiz.

Radiyoda ün-tünsiz ishlewatqan, 20 milyondin artuq Uyghuristan xelqining meniwiy, siyasiy we insaniy heq-hoquqliri üchün pidakarliq körsütiwatqan Dolqun Qembiri ependi bashliq barliq xadimlargha gheyret we jasaret, japagha chidap izdinish rohiy we cheksiz utuqlar tileymiz.Uningdin bashqa biz yene uzaqqa qalmay Uyghuristanning milliy musteqilliqni mushu radiyo arqiliq dunyagha jakarlashni ching dilimizdin arzu qilimiz. Xelqimiz Amérika xelqining Uyghuristan millitining béshigha éghir balayi-apetler kelgen bu mudhish künlerde bizge qilghan bu dostane ghemxorluqni hergiz unutmaydu!

Sherqiytürkistan Birliki Teshkilati

18-Dikabér Gérmaniye/Frankfurt

Menbe:http://uyghurestan.blogspot.com/

Erkin Asiya Radiosi Uyghur Bölümi Anglitish Bashlighanliqining 10 Yilliqini Tebriklidi
Muxbirimiz Gülchéhre
2008-12-17

Erkin Asiya radiosi Uyghur bölümining anglitish bashlighanliqining 10 yilliqini qizghin tebrikleymiz.Radiyoda ün-tünsiz ishlewatqan 20 milyondin artuq Uyghuristan xelqining meniwiy, siyasiy we insaniy heq-hoquqliri üchün pidakarliq körsütiwatqan barliq xadimlargha cheksiz minnetdarliqimizni bildürimiz.Xelqimiz Amérika xelqining Uyghuristan millitining béshigha éghir balayi-apetler kelgen bu yillarda körsetken bu dostane ghemxorluqni hergiz unutmaydu!

-Karakuyash Rédaksiyesi

Mühterem oqurmenler, mushu minutlarda erkin asiya radiomiz uyghur bölümi,uyghur awazining erkin asiya radiosi dolqunliri arqiliq dunyagha tarqitilishqa bashlighanliqining 10 yilliqini xatirilewatqan minutlardur.


RFA Photo


Rabiye qadir RFA Uyghur bölumi ziyaretide


Anglitishimizni, xeterge tewekkül qilip, hetta hayatiy tehdit astida turupmu anglap kéliwatqan dunyaning her qaysi jayliridiki ixlasmenlirimizge rehmet éytmay turalmaymiz, silerning qollishinglar amérika paytexti washingitondin uyghur diyarigha, ottura asiya, pütün dunyagha tarqitiliwatqan her bir minutluq anglitishimizning ilhami.

Erkin asiya radiosi uyghur bölümining her bir muxbiri, xizmetchisi hemde ixtiyariy muxbirliri birdek silerge süpetlik, ishenchilik, chin uchurlarni yetküzüsh shuningdek awazini erkin dunyagha anglitalmaywatqanlarning awazini wakaliten dunyagha yetküzüshni, biz,özimizning muqeddes burchimiz, pexirlik wezipimiz dep tonuymiz.

Muxbirimiz gülchéhrening tonushturushida, erkin asiya radiosida uyghurche anglitish tarqitilishqa bashlighan 10 yilliq musapide, uyghurlarning siyasiy, iqtisadiy, diniy we medeniy hayatida yüz bergen qandaq muhim we zor weqelerning awaz dolqunlirida tarqitilghanliqini eslep öteyli.

Erkin asiya radiosi " awazsiz qalghan xelqqe awaz bérish " ni özige tüp xizmet mizani qilghan. Erkin asiya radiosida anglitiliwatqan, uyghur, tibet, koriye, laos, wyétnam, kambudzha, xitay qatarliq 13 xil tildiki anglitish mana mushu mizan bilen asiya qitesidiki, démokratiyisiz, erkin pikir qilish hoquqidin, dunyagha erkin uchur bérish hem igilesh hoquqliridin mehrum mushu xil tildiki millet xelqlirining awazini dunyagha erkin anglitish pursiti bergendin sirt, erkin dunyadiki chin, heqiqiy uchurlarni ulargha biterep halda yetküzüshni özige xizmet mizani qilghan.

Jümlidin radiomizning uyghurche anglitishi 1998 ‏ - Yili 14 - Dékabir resmiy tarqitilghan idi. Mana shu künidiki yérim saetlik anglitishimiz bilen nopusi on milyondin ashidighan uyghurlar üchün xelqarada uyghur tilida tunji qétimliq radio anglitishning sehipisi échilghan idi. Mana aridin on yil ötken bügünki künde, radiomiz künde bir saet resmiy anglitish, bir saet tekrar anglitish béridighan, heptide yette kün tarqitilidighan, bir qeder mukemmel sehipilerge ige muntizim programma sheklini alghan, uyghur tilida awaz dolqunliri bilen tarqitilghandin bashqa , üch xil yéziqtiki rengdar intérnét tor bétige ige uniwérsal radio istansisi bolup barghanche mukemmelleshmekte.

Radiomizda nuqtiliq, kündilik qisqa xewerler, weqe hem mulahize, tarixiy programma,, qiziq liniye inkasliri, xewer analizi, radio obzori, heptilik xewerler, tepsiliy melumat we yene ixtiyariy muxbirlardin uchurlar qatarliq sehipilerde öz muxbirlirimiz hemde türkiye, qazaqistan, qirghizistan, gérmaniye, kanada, shwétsiye, norwégiye, awstraliye qatarliq döletlerde turushluq ixtiyari muxbirlirimiz künde yéngi hem süpetlik, ishenchlik xewer ‏ - Uchurlarni anglighuchilirimizgha yetküzüp kelmekte.

Erkin asiya radiomizda uyghur tilida anglitish bashlighanliqining 10 yilliqi munasiwiti bilen - 17 Dékabir radioning washingitondiki bash shitabida ötküzülgen xatirilesh yighinigha, erkin asiya radiosi memuriy rehberliri hemde uyghur bölüm muxbir hemde muherrirliri qatniship
10 Yilliq axbarat xizmitidiki netijilerni yekünlidi.

Yighinda deslep, erkin asiya radiosi uyghur bölüm bashliqi dolqun qembiri ependi tebrik sözi qildi. Dolqun qembiri ependi, anglitish bashlanghandin hazirgha qeder bolghan ariliqta mezkur radioning qurulushi hemde anglitishini muweppeqiyetlik dawamlashturushqa küch qoshup,xizmet qilip kéliwatqan barliq xizmetchi, muxbirlargha teshekkür bildürgendin bashqa,radiomizning her bir qétimliq anglitishining uyghurlarning hayati, ümidi bilen baghlinishliq ikenlikini eskertip, radioning ehmiyiti heqqide toxtilip, " xitay hökümitining radiomiz anglitishini meyli hawadin yaki intérnéttin qandaq waste arqiliq tosushidin qetinezer, bir neper anglighuchimiz bolsimu, shuning üchün oxshashla xelqaraliq axbarat ölchimige layiq süpetlik uchur yetküzüsh bizning nishanimiz," dédi.

Erkin asiya radiosining prézidénti libi lyu xanim, "uyghurche anglitish radiomizdiki intayin alahide bir anglitish, awazi boghulghan shundaqla dunyaning uchurini anglashtin mehrum uyghur xelqige uchur yetküzüsh hem ularning awazini anglitish üchün xizmet qilish,neqeder söyümlük bir xizmet, bu her birimizning hayatini alahide menige ige qilghan, béyitqan bir wezipe" dédi.

Uyghur milliy herikiti rehbiri rabiye qadir xanim erkin asiya radiosida uyghurche anglitish bashlighanliqining 10 yilliqigha atap mexsus tebrik nutiqi berdi.

Hörmetlik oqurmenler, biz kéyinki programmilirimizda erkin asiya radiosida uyghurche radio programmiliri anglitilishqa bashlighan 10 yildin buyan uyghurlar hayatigha munasiwetlik muhim hem zor weqeler heqqide bérilgen axbarat uchurlarni eslep ötimiz.

Menbe:http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/erkin-asiya-12182008074249.html/story_main?encoding=latin

Uyghur Alimi Imin Tursun Haji We ' Türkiy Tillar Diwani'


Muxbirimiz Jüme
2008-12-16


2008 - Yilida uyghur alimi mehmut qeshqiri tughulghanliqini 1000 yilliqi pütün türk dunyasida ortaq tebriklendi. Jümlidin 15 - Dékabir shinjang uniwérsitétidimu mushu munasiwet bilen bir ilmiy muhakime yighini élip bérilghan.


Süret, 2008 - Yili 10 - Ayning 17 - Küni türkiyining shimalidiki qaradéngiz boyigha jaylashqan rize wilayitide mehmut qeshqirining tughulghanliqining 1000 - Yilliqi munasiwiti bilen xelqaraliq mexmut qeshqiri ilmiy muhakime yighini échiliwatqan rize uniwérsitétining lozunka ésilghan binasi.


Yighingha uyghur alimi imin tursun hajimni öz ichige alghan bir qisim nopuzluq uyghur ziyaliyliri ishtirak qilghan we soz qilghan.

Uyghur alimi mehmut qeshqiri tughulghanliqining ming yilliqi munasiwiti bilen shinjang uniwérsitétida élip bérilghan ilmiy muhakime yighini 15 - Dékabir ürümchi waqti etigen saet 8 de bashlinip shu küni kechqurun ayaghlashqan.

Uyghur élide chiqidighan tor betliride bu heqte bérilgen xewerlerge qarighanda, yighingha péshqedem uyghur ziyaliyliridin imin tursun, mirsultan osmanlar we mahinur qasim, mijit nasir qatarliq jamaet erbabliri hemde aliy mektep oqughuchiliri bolup 300 ge yéqin adem qatnashqan.

Yighinda uyghur ziyaliysi mirsultan osman we imin tursun ependiler "türkiy tillar diwani" we mehmut qeshqirining nesebi mesilisi heqqide toxtalghan.

Imin tursun ependim mezkur ilmiy muhakime yighinida sözligen nutqida, uyghurlarning merkizi asiyada yashap, ilimning her qaysi saheliride keshpiyatlarni ijad qilip, dunya medeniyet xezinisige her xil töhpilerni qoshup kelgenlikini, mehmut qeshqiriningmu ashu xildiki pexirlik zatlardin biri ikenlikini otturigha qoyghan.

Nöwette uyghur élide "türkiy tillar diwani" ning yéngi nusxisi neshrdin chiqqan, bu nöwet neshr qilinghan yéngi nusxa jemiy ikki tom bolup, imin tursun ependining bildürüshiche, bu qétim uyghur élide neshr qilinghan "türki tillar diwani" hazirghiche neshr qilinghan "türkiy tillar diwan" liri ichide eng mukemmili iken.

Xitay hökümiti uyghur élide yürgüzüwatqan " qosh til" maarip siyasiti bilen uyghur tili aliy mekteplerde bolupmu tebiiy pen saheside istémaldin qalduruldi, shundaq sharaitta meshhur tilshunas alim mehmut qeshqirining türkiy tilliq milletlerning jümlidin uyghurlarning til medeniyitige qoshqan töhpisini eslep hemde ushbu xususta ilmiy muhakime yighinlirini orunlashturushning ijtimaiy arqa körünüshliri heqqide soralghan soallirimizgha biwasite jawab bérishtin özini qachurghan imin tursun ependim "türkiy tillar diwani" ning qedimiy uyghur tilini tetqiq qilishta muhim ehmiyetke ige ikenlikini heqqide toxtaldi.

Gerche imin tursun ependim uyghur élidiki aliy mekteplerde istémaldin qéliwatqan, pen - Téxnika tereqqiyati bilen masliqini yoqitish girdabidiki uyghur tilining kelgüsi we nöwettiki mewjutluqi heqqidiki nuqtilarda köp toxtilishni xalimighan bolsimu, emma yéngidin yétiship chiqiwatqan yash uyghur tilshunaslar we uyghur ziyaliyliridin uyghur tilining tereqqiyati üchün " türkiy tillar diwani " ni tetqiq qilish we mehmut qeshqirining ijtihat rohigha warisliq qilishni ümid qilidighanliqini bildürdi.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, uyghur ili shinjang uniwérsitétida ötküzülgen mehmut qeshqirining 1000 yilliqini xatirilesh ilmiy muhakime yighini heqqide yighin ishtirakchiliridin biri bolghan imin tursun ependi bilen ötküzgen söhbet asasida teyyarlanghan melumatimizni anglaysiler.

Menbe:http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/uyghur-alim-mexmut-qeshqiri-12172008055022.html/story_main?encoding=latin

" 4- Awghust'' Qeshqer Qehrimanliri Shéhid Qilindi
Abduréshid Haji Kérimi Xewiri
2008-yil 12- ayning 17- küni

Xitayning zuwani bolghan " shinxua tor béti '' ning bügün kech saet 18:00 lerde bergen xewiride:


" Shinjiang" Uyghur Aptonom Rayon Qeshqer Wilayetlik Ottura xelq Sot mehkimisi mushu yili 11-ayning 11-küni yeni Jumhuriyitimiz qurulghan qutluq künning harpisida yépiq sot échip , " 4- Awghust Semen Yoli Weqesi'' ni sadir qilghan Qurbanjan Ablimit bilen Abduraxmanjan Azadlarni " Qeshqer shehride "zorawanliq- térror" - hujumi qozghap Quralliq Chigra mudapiye qisimlirigha hujum qilghan ''- dégen ''jinayi'' déloni békitip höküm élan qildi. Bu sotta esebiyleshken Xitaylar "Qurbanjan Ablimit bilen Abduraxmanjan Azadlar qanunsiz halda Qural – yaraq, Oq- dora, partlatquch Bomba yasap qesten Adem öltürüsh jinayitini sadir qilghanliqi üchün ölüm jazasi bérilip , siyasiy hoquqidin menggü mehrum qilindi,- dep xewer yazdi.


Xewerde yene bildürilishiche:

Qeshqer ottura sot mehkimisining tekshürüp békitishche , Milliy qehrimanimiz Qurbanjan Ablimit bilen Abduraxmanjan Azadlar "Uzundin buyan esebi Diniy idiyewiy teshwiqat terbiyisini élip bérip, qutratquluq qilip, köp qétim süyqest pilanlap, Qural- yaragh , Oq- dora bulashni we Quralliq Chigramudapiye qisimlirigha ushtumtut hujum qilishni, partlitishni, yoshurun adem öltürüshtek paaliyetlirini ishqa ashurush istikide bolghan" iken.



Ularning déyishiche, Milliy qehrimanimiz Qurbanjan Ablimit we Abduraxman Azatlar "2008- yili 2-, 3- aylarda, Qural- yaraq yasashqa kérek bolghan Oq – dora, partlatquch Bomba yasashqa qollunilidighan matériyallarni sétiwélip, qanunsiz halda 11 dane partlatquch Bomba, 2 dane Qural, we köp miqdardiki Oq-dora qatarliqlarni yasap, Qeshqer wélayetlik Quralliq chégra-mudapiye qisimlirining qarargahigha hujum qilishni nishan qilip tallap, uzundin biri aldin'ala pilanliq teyyarliq ish-herketliride bolghan"iken.


Bu yil yeni 2008-yili 8- ayning 4- küni ettigen saet 6.00 lerde, ikkiylen özi yasighan qural-yaraqlar bilen qorallinip, teyarliwalghan Oq- dora, Partlatquch Bomba we Pichaq, Paltilirini élip, éghir tiptiki Samsimol ( Özi yük chüshüridighan) mashinidin birni oghurlap , hujum nishani bolghan Qeshqer wilayetlik Quralliq Chigra-mudapiye qisimlirining turarjayi bolghan Herbiy Gazarmigha kélip yoshurun'ghan we peyt kütken. Saet 8:00 bolghanda, Quralliq Chigra mudapiye qismining jandarmilliri ettigenlik Herbiy meshiq qilish üchün gazarmidin chiqip meshiq meydanigha qarap mangghanda, Abduraxman Azad mashinini tiz sür'et bilen heydep Xitay jandarmillirini arqa teripidin kélip basturup, urup- soqup, 16 Düshmenni nex meydanda öltürgen, 13 saqchini éghir yaralandurghan. Mashina kontorullighini yoqutup yoldin chiqip aghdurulup ketken. Abduraxman Azad mashinidin chüshüp özi yasighan Qural bilen saqchi qisimlirimigha hujum qilip , Bomba tashlap Xitaylarni partilitip öltürgen.



Qurbanjan Ablimit Xitay quralliq qisimlirining yaz pesli kiyidighan saqchi kéyimini kéyiwélip, Chigra-mudapiye qisimlirining turarjayidiki qarawulxanigha hojum qilip, Bomba tashlap, partlash awazigha masliship, arqidin qolidiki qosh bisliq yoghan shemsher bilen mashinining chaqida mijilip jan talishiwatqan nijis eskerlerni chanashqa bashlighan, netijide kopligen düshmenni jehennemge yollighan we nurghunlirining yarilinishini keltürüp chiqarghan....... Bu 2 neper milliy qehrimanimiz neq meydanda Xitaylarning tajawuzchi Armiyesi teripidin qolgha chüshürülgen.


Xitay Shinxua tor bétining ashkarilishiche:

Milliy qehrimanimiz Qurbanjan Ablimit bilen Abduraxmanjan Azadlar qisas élish üchün baturluq bilen Qural -yaraq yasighan, Oq- dora , Partlatquch Bomba qatarliqlar bilen 17 Düshmenni öltürüp 15 düshmenni éghir yarilandurghan..... Shu wejidin Xitay soti teripidin "Qesten adem öltürgen" dep qarilinip, siyasiy hoquqidin ömürwayet mehrum qilinip, ölüm jazasi bérip derhal ijra qilinghan.


Merhum Qurbanjan Ablimit bilen Abduraxman Azadlar- bir tughqan Acha - Inilerning baliliri yeni Bir newre tuqqanlar bolup, Qurbanjan Ablimitning Anisi Ibadetxan, Qeshqer Wilayetlik Uyghur tibabet Shipaxanisidin pénsiyege chiqqan xadim. Ibadetxanning ukisi Azad bolsa, merhum abduraxmanjanning dadisi bolidu.

Bu aka – uka bir newre qérindashlar Qeshqer Shamalbagh yézisining 1- we 5- kentliridin bolup, Weten we Millitige cheksiz semimiyet bilen muhabbet baghlap chong bolghan Uyghur xelqining jenggiwar perzentliridur!


Merhum Qurbanjan Ablimit Aliy mektepni tamamlap öz yurti Qeshqerge kélip ishqa orunlishalmighan, Xitay xojayinlarning " Uyghurlardin ishqa Adem almaymiz" – dégen zeherlik sözliri uning ghorurigha tegken. Bir qétim merhum shéhidimiz Qurbanjan bir Xitay xotunining öktemliki bilen gep tegiship qalghanliqi üchün, Xitay saqchilliri basmadap kélip uni urup-dessep haqaretlep éghir yarilandurup, yatquzup qoyghan. U éghir tayaq zerbisidin kéyin 3 Ay doxturxanida yétip dawalinip ming teste eslige kelgen. Bu naheqchilikni soraydighan adem bolmighan.


Xewerde yene melum bolishiche wehshiy tajawuzchilar 4-Awghust weqesi yüz bérip ertisi Qurbanjanning Anisi Ibadetxanmu késel we qérip qalghinigha qarimay rehimsizlerche türmege tashlan'ghan....

Abduraxmanjan Azad oxshashla xitaylarning köp qétim kemsitishige uchrighan, Uning akisini Xitay saqchiliri milliy hésiyating küchlükken, dep urup turmige solap, 3 aydin kéyin öligini tashlap bergen...... Uning öyi del weqe sadir bolghan Quralliq chégra mudapiye qisimlirining turarjayi etrapida bolup, U mehelle Xitay köchmenliri teripidin Uyghur qizlirini mejburlap ishlitidighan Pahishexanigha aylanduriwélinghan " Shad- xuram '' méhmanxanisining etrapigha toghra kélidiken .....


Weqe yüz bergen künning ertisi her ikki milliy qehrimanimizning Turar-jayliri Xitay Armiysi teripidin tekshürülüp, ularning Öy-makanliri topa ittirish mashinisi bilen parchaqlap tashlinip, xarabiyliqqa aylanduruwétilgen. Ulargha chétishliq dep qaralghan 40 nechche uyghur perzenti turmigha tashlanghan.... Hetta ularni chet'eldiki Rabiye Qadér xanim bashliq Uyghur teshkilatlirigha we bashqa diniy teshkilatlarghimu baghlap qiyin-qistaqqimu aldghan, éghir iskenje bilen insan qélipidin chiqqan wastilerni ishlitip qiynighan.....


Bu 2 neper uyghur perzentimiz – uyghuristan xelqining qelbide menggü hayat! Uning bizge qaldurup ketken Ish- izliri xelqimiz we kélichek ewlatlirimizning hayatliq yolini yorutup béridu!


Ular allah yolida özi éytqandek" biz allah yolida, peyghembirimizning körsetmisi boyunche, Ana sütini halal bilip uni aqlash üchün, wetinimizni bésiwalghan Xitay tajawuzchilirini wetinimiz tupriqidin qoghlap chiqirish üchün, bu mubarek jihatqa atlanduq......."- dep wesiyetname yézip, xorluqqa uchrighan we ar-numusi depsende qilinghan mezlum xelqimizning qisasini élip, yazghanlirini yashap, armansiz arimizdin quyruqluq yultuzlardek saqip ketti! Ularning baturane rohyi zamandashlirigha öchmes örneklerni qaldurup ketti! Ulargha janabiy allahdin jennet mertiwisi tileymiz! Alla ularning rohlirini shat eylisun we yatqan yérini jennette qilsun!

Uyghuristan Oqughuchilirining Démokratik Kürishi: 12 - Dékabir Yashlar Herikiti
Muxbirimiz Gülchéhre
2008-12-12


1985 - Yili 12 - Dékabir partlighan, onlarche aliy mekteptin 15 minggha yéqin oqughuchi yashlar qatnashqan, tertiplik, tinch yol bilen élip bérilghan bu zor kölemlik oqughuchi yashlar herikitini, uyghur diyari yéqinqi zaman tarixidiki démokratik küreshning bashlinish nuqtisi shundaqla yéngi bir milliy oyghinishning choqan kebi ipadilinishi dep éytishqa bolatti.

Photo: RFA

Ay yultuzluq kok bayraq.

23 Yil ilgiri yüz bergen bu yashlar herikiti eyni dewrde jemiyette, yashlar arisida zor tesir qozghapla qalmay hélihem uyghur ziyaliyliri hem yashlirigha ilham bolup kelmekte.

Tinchliq bilen élip bérilghan namayish1985 - Yili 12 - Dékabir ürümchidiki aliy mektep oqughuchilirining teshkillinip kochigha chiqip tinch yol bilen élip barghan namayishini, chetellerdiki uyghur paaliyetchiliri 20 ‏ - Esirdiki uyghur aliy mektep oqughuchilirining démokratik kürishining pellisi dep bahalaydu.


Chetellerdiki 12 ‏ - Dékabir yashlar herikiti qatnashquchilirining bayan qilishiche, eyni dewr xitayda jümlidin uyghur élide islahat, échiwétish siyasitining türtkiside maarip, pen téxnika her jehette qaytidin oyghinish, rawajlinish basquchigha qedem qoyghan idi, shuning bilen bir waqitta yene, xitay hökümitining pilanliq tughut siyasiti, xitay köchmenlirini yötkesh siyasiti, yer échish, bayliq qézish qatarliq naheq siyasetliri qattiq dawam qiliwatqan peyt idi.


Xitay hökümitining milliy zorawanliq, aldamchiliq siyasiti pütün uyghur jemiyitide zor naraziliq, isyani roh peyda qildi, bu naraziliq, bu roh, dewrning, milletning awangartliri bolghan aliy mektep oqughuchilirining1985 ‏ - Yili dékabirning 12si kochilargha chiqip namayish qilip hökümetke naraziliqini ipadilishige türtke bolghan.Mezkür namayish ürümchining qattiq qar shiwirghanliq künide élip bérilghan bolsimu,yürikide wetini, millitige bolghan mesuliyet tuyghusi küchiyiwatqan, sezgür, milliy rohi urghup turghan uyghur yash ziyaliylirining yolini tosup qalalmighan, hetta mekteplerning türmilerge oxshash igiz sépil tamliri, tömür derwaziliri, mektep rehberliri, oqutquchiliri, xitay saqchilirimu tosup qalalmighan.

15 Minggha yéqin oqughuchilar qatnashqanPuxta teyyarliq bilen pilanliq, teshkillik, tertiplik élip bérilghan shu qétimliq namayishqa,shinjang uniwérsitéti oqughuchilirini asas qilip yette aliy mekteptin 15 minggha yéqin oqughuchilar qatnashqan.Mezkür namayish kéngiyip, hetta qeshqer, aqsu, xoten i börtala qatarliq sheherlerdiki aliy bilim yurtliri oqughuchiliri we yene xitay ölkiliridiki aliy mekteplerde oquwatqan uyghur oqughuchilarmu ders tashlap kochilargha chiqqan hem hökümet binalirining aldigha yighilip namayish qilghan.


Ürümchini merkez qilip élip bérilghan namayish bir heptige qeder dawam qilghan."Milliy kemsitishke naraziliq bildürimiz, yashisun milliy barawerlik, xitaylarning qul qilishigha qarshi turimiz, xitaylar sherqiy türkistandin chiqip ketsun, maaripimizni qoghdap qalayli ..." Dégendek xelqining arzuliri, naraziliqlirini lozunkilargha yézip, jenggiwar shoar towlap, shiwirghanni yérip mangghan jushqun namayishchilar qoshunidin hayajanlanghan we tesirlengen xelq ammisimu, oqughuchilarni himaye qilip yolning qasnaqlirida xuddi özining erkinlik jengchilirini, urush qehrimanlirini kütkendek hayajan bilen közlirige issiq yash élip alqishlighan. Oqughuchilarning küchlük qarshiliq küreshliri xitay hökümitining eyni waqittiki uyghur aptonom rayonigha qoyghan partkom hem hökümet emeldarlirini oqughuchilar wekilliri bilen söhbet ötküzüshke mejbur qilghan.

Söhbet gerche xitay hökümiti peyda qilghan tehditi bir keypiyat ichide élip bérilghan bolsimu, oqughuchilar wekilliri uyghur éli xelqining arzulirini, heqqaniy teleplirini, pakitliq, qayil qilarliq halda merdane, keskin otturigha qoyghanda, xitayning uyghur élige qoyghan bu qorchaq rehberliri qaymuqup passip haletke chüshüp, bilimsizlikini, qabilyetsizlikini ashkarilap qoyghan.


Küresh ataxan ependining eslimisi

12 ‏ - Dékabir yashlar herikitining meydangha kélishige tesir qilghan siyasiy, ijtimaiy sewebler, namayishning teshkillinish, yüz bérish hemde basturulush jeryanliri heqqide,buningdin 23 yil burunqi shinjang uniwérsitétining bir oqughuchisi, mezkür namayishning asasliq teshkilligüchilirining biri hem qatnashquchisi, jümlidin shu jeryanda hökümet terep bilen söhbetke qatnashqan oqughuchilar wekilliridin biri bolghan gérmaniyide yashawatqan yazghuchi, nöwette frankforttiki sherqiy türkistan birlikining reisi bolghan küresh ataxan ependi radiomizgha, eyni waqittiki küresh eslimisini hayajan ilkide bayan qildi.

Uning déyishiche, xitay hökümiti 1985 - Yilidiki bu oqughuchilar herikitini diktatura yürgüzüsh bilen axirlashturdi hemde bu démokratik yashlar herikitini 12 ‏ - Dékabir jédel chiqirish weqesi dep eyiblidi. Bu jeryanda oqughuchilar rehberliri teqibke élinip, nurghunlighan wijdanliq, bilimlik uyghur yashliri xitayning siyasiy qestige uchridi. Mekteplerdin qoghlandi hemde nazaret qilindi we qilinmaqta, ularning az bir qismi chetellerde panahlinishqa mejbur boldi. Ular démokratik ellerde uyghur xelqining, wetinining musteqilliq küreshlirini dawam qilmaqta.

Ularning qelbide - 12 ‏ - Dékabir herikiti yandurghan bu milliy roh, ishench otliri hélihem yalqunlaydu.




Menbe:http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/12-dikabir-oqughuchilar-herkiti-12122008223503.html/story_main?encoding=latin

Insanlar Qandaq Heq ‏- Hoquqlardin Behriman Bolushqa Tégishlik?
Muxbirimiz Gülchéhre
2008-12-11



Birleshken döletler teshkilati teripidin élan qilinghinigha 60 yil bolghan, " dunya kishilik hoquq xitabnamisi "da her qandaq insanning meyli u ayal bolsun, er bolsun, meyli u qandaq irq we milletke tewe bolsun, meyli qaysi tilida sözlisun we yaki qaysi dölet we rayongha tewe bolsun, hemmisining birdek barawer hoquq hem erkinliktin behriman bolush hem özining heq ‏- Hoquq menpeetini hetta ghururini qoghdashqa hoquqluq ikenliki eskertilgen maddilar bar.

www.ohchr.org

Birleshken döletler teshkilatining tor bétidiki, " dunya kishilik hoquq xitabnamisi " élan qilinghanliqining 60 yilliqi toghrisidiki maqala bésilghan bettin körünüsh.


Dunyada birleshken döletler teshkilatigha eza bolghan döletler hemmisining mezkür kishilik hoquq xitabnamisigha emel qilip, birleshken döletler teshkilati bilen hemkarliship, öz térritoriyiside kishilik hoquq we asasiy erkinlikning omumyüzlük hörmetlinishi we emelge qoyulushini ilgiri sürüsh mejburiyiti hem mesuliyiti bar. Jümlidin xitaymu shuning ichide.

Uyghur diyarida uchur wastiliri kemchil bolush we bashqa sewebler tüpeyli mezkür xitabname mezmunidin yeni özining insaniy heq - Hoquqliridin xewersiz kishilerni, radio dolqunlirimiz arqiliq dunya insan heqliri xitabnamisi mezmunliri bilen tonushturushni layiq taptuq. Undaqta insanlar qandaq heq ‏- Hoquqlardin barawer behriman bolushqa tégishlik ?

Dunya insan heqliri xitabnamisi bilen yenimu tepsiliy tonushushni xalighan ixlasmenlirimiz yene, töwendiki tor adrisi arqiliq mezkür xitabname maddilirini toluq körüp chiqalaydu.

Dunya insan heqliri xitabnamisi uyghurche nusxisining tor adrisi

Yuqiridiki awaz ulinishidin, muxbirimiz gülchéhrening dunya insan heqliri xitabnamisining maddilirini tonushturup teyyarlighan programmisining tepsilatini anglaysiz.

Menbe:http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/insanlar-heq-hoquqi-12112008230603.html/story_main?encoding=latin

UHRP Uyghur Kishilik Hoquqlirining Nöwettiki Ehwali Heqqide Doklat Élan Qildi
Muxbirimiz Jüme
2008-12-11

Amérika uyghur birleshmisi qarmiqidiki uyghur kishilik hoquq qurulushi, yeni UHRP, xelqara kishilik hoquq küni munasiwiti bilen, xitay hökümiti teripidin depsende qiliniwatqan uyghur kishilik hoquqlirining nöwettiki ehwali heqqide tepsiliy bir doklat teyyarlap élan qildi.


Amérika uyghur birleshmisi qarmiqidiki uyghur kishilik hoquq qurulushi, yeni UHRP ning xelqara kishilik hoquq küni munasiwiti bilen élan qilghan doklatining tordiki körünüshi.


Mezkur doklatning ilgiriki bu xildiki doklatlargha oxshimaydighan bir teripi bolsa, uning birleshken döletler teshkilati yerlik milletlerning hoquqini qoghdash xitabnamisining merkizi idiyisi asasida yézilghanliqidur.

Xitay hökümiti " birleshken döletler teshkilati yerlik milletlerning hoquqi xitabnamisi" ni yolgha qoyushini qollap bélet tashlighan
Amérika uyghur birleshmisi uyghur kishilik hoquq qurulushi 10 - Dékabir élan qilinghan doklatta, xitay hökümitining 2007 - Yili 13 - Séntebirde dunyadiki bashqa 142 dölet bilen birlikte " birleshken döletler teshkilati yerlik milletlerning hoquqi xitabnamisi" ni yolgha qoyushini qollap bélet tashlighanliqi körsitilgen.

Doklatta xitayning mezkur xitabnamini qollap bélet tashlash arqiliq omumen yerlik milletlerning alahide zerbige uchraydighan guruppa ikenlikini étirap qilghanliqini hemde mezkur kishilik hoquq xitapnamisida otturigha qoyulghan barliq maddilarni qollaydighanliqi ipadiligen bolsimu, emma xitayning mezkur xitabnamide otturigha qoyulghan barliq maddilarni dégüdek depsende qilip kelgenlikini ilgiri sürgen.

Eymiy rigér xanim: "bu doklat uyghurlarning heqiqeten yerlik millet ikenlikini ispatlaydu"
Amérika uyghur birleshmisi uyghur kishilik hoquq qurulushi teyyarlighan bu doklat " birleshken döletler teshkilati yerlik milletlerning hoquqi xitabnamisi we sherqi türkistan uyghurliri" namida élan qilinghan bolup, doklatni amérika uyghur birleshmisi xadimi eymiy rigér we uyghur kishilik hoquq qurulushi diréktori hénry shajefiski ependiler birlikte teyyarlighan.

Mezkur doklat heqqide toxtalghan eymiy rigér xanim, xitay hökümitining " birleshken döletler teshkilati yerlik milletlerning hoquqi xitabnamisi" de körsitilgen barliq hoquqlarni her jehettin depsende qiliwatqanliqini körsitishte muhim ehmiyetke ige ikenlikini otturigha qoydi.

U mundaq dédi: " bu doklat uyghur xelqining barliq hoquqlirining keng kölemlik depsende qiliniwatqanliqini körsitipla qalmastin, belki yene uyghurlarning heqiqeten yerlik millet ikenlikini ispatlaydu."

"Birleshken döletler teshkilatining yerlik milletlerning hoquqi xitabnamisi" 2006 - Yili iyunda birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq kéngishi teripidin qobul qilinghan.

2007 - Yili 13 - Séntebir birleshken döletler teshkilati omumiy kéngishi 142 döletning qollap bélet tashlishi asasida yerlik milletlerning hoquq xitabnamisini resmiy qobul qilghan hemde shuningdin kéyin bu höjjet yerlik milletlerning hoquqini qoghdashtiki ortaq bayanatnamigha aylanghan.

Doklatta neqil élip körsitilishiche, b d t ning yerlik milletlerning hoquqini qoghdash xitapnamisida, yerlik xelq dégen uqumgha töwendiki éniqlima bérilgen: " yerlik xelq déginimiz, ular shu yerge köchmenler kölemlik olturaqlishishtin ilgiri yashighan xelqning ewladi bolushi, medeniy özgichilikini saqlap qélish shekli köchüp kélip köp sanliqqa aylanghan nopustin perqliq bolushi, siyasiy jehettin chetke qéqilghan, namratliqta qalghan, ijtimaiy mulazimetlerdin mehrum qaldurulghan, qarshi élinmaydighan tereqqiyatlardin qoghdinishqa qadir bolalmighan milletlerdur."

Doklatta yuqiriqi éniqlimini uyghurlarning ehwaligha her jehettin tamamen tedbiqlashqa bolidighanliqi körsitilgen.

Gerche xitay hökümiti b d t ning yuqiriqi xitabnamisini qollap bilen tashlighan bolsimu, emma uyghurlarni öz ichige alghan rayonlarda yerlik millet barliqini étirap qilmay kelmekte.

Xitay hökümitining xitayda yerlik millet barliqini étirap qilmasliqidiki asasi sewebler üstide toxtalghan uyghur amérika birleshmisi xadimi eymiy rigérning éytishiche, eger xitay buni étirap qilsa depsende qiliniwatqan yerlik millet hoquqlirigha inkas qayturushqa mejburlinidiken.

"Eger xitay öz térritoriyisi ichide yerlik millet barliqini étirap qilsa, uyghur, tibet we bashqilarning xitaydiki yerlik millet ikenlikini étirap qilishi dégenliktur. Shundaq bolidiken, xitay yuqiriqi xitabnamige imza qoyghanliqi üchün bu milletlerning depsende qiliniwatqan hoquqlirigha inkas qayturushqa mejburlinidu ."

Eymiy xénim yene, xitayning uyghurlarni yerlik millet dep étirap qilish ‏ - Qilmasliqidin qetiy nezer birleshken döletler teshkilatining yerlik milletlerning hoquqi heqqide élan qilghan xitabnamining uyghur nöwette duch kéliwatqan weziyetke mas kélidighanliqini qoshumche qildi.

Amérika uyghur birleshmisi uyghur kishilik hoquq qurulushi teyyarlighan bu doklat jemiy 51 betlik bolup, doklat axirida xitay hökümiti özliri imza qoyghan xelqara ehdinamilarning rohigha hörmet qilishqa chaqirilghan hemde birleshken döletler teshkilatigha özi élan qilghan mezkur xitabnamining prinsiplirini qanuniy jehettin yolgha qoyidighan bir méxanizm berpa qilish teklipi bérilgen.

Hénry shajefiski: " xitabnamining ornini xitabname höjjitidin qanuniy höjjetke östürüsh teklipi berduq"
Uyghur kishilik hoquq qurulushining diréktori hénry shajefiski bu jehette toxtilip mezkur xitabname bir xil yumshaq xelqaraliq qanun bolghachqa mejburlash küchining zo bolmaydighanliqini, shunga özlirining b d t gha mezkur xitabnamining ornini östürüsh teklipi bergenlikini ilgiri sürdi: " biz otturigha qoyghan yene bir teklip bolsa, bu xitabnamining ornini xitabname höjjitidin qanuniy höjjetke östürüsh. Bundaq dégenlik b d t shundila bu xil qanunni yürgüzüsh apparatlirini qurup chiqishqa mejbur bolidu hemde xitaymu bu xitabnamige imza qoyghanliqi uchun öz mejburiyetlirini ada qilishqa qistilidu."

Hénry shajefiski ependining bildürüshiche yene, mushu nuqtidin élip éytqanda, yerlik xelqning hoquqi xitabnamisini xelqara kishilik hoquq qanunlirini yürgüzüsh aldinqi sépige élip kélish intayin muhim ehmiyetke ige iken.

Nöwette uyghur kishilik hoquq programmisi özliri teyyarlighan bu doklatni b d t ning munaswetlik organliri, amérika hökümiti we bashqa döletlerning munasiwetlik organlirigha yetküzüsh üchün teyyarliq körmekte.

Menbe:http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/kishilik-hoquq-uyghurlar-12112008230605.html/story_main?encoding=latin

Mexmut Qeshqiri We Uyghurlar (1)
Muxbirimiz Erkin Tarim
2008-12-11


Birleshken döletler teshkilati pen - Maarip komitéti 2008 - Yilini mexmut qeshqiri yili élan qilghandin kéyin, dunyaning her qaysi jaylirida mexmut qeshqiri tughulghanliqining 1000 - Yilliqi munasiwiti bilen mexmut qeshqiri we türkiy tillar diwani heqqide ilmiy muhakime yighinliri we her xil xatirilesh paaliyetliri ötküzülmekte.


RFA Photo / Erkin Tarim

Turkiyide saqliniwatqan " diwan lughet turki " ning eng kona nusxisi.


Bu xil ilmiy muhakime yighinlirida mexmut qeshqiri we uyghurlar heqqide köp sanda ilmiy maqalilar oqup ötülmekte. Bu maqalilarda hazirghiche otturigha qoyulup baqmighan yéngi köz qarashlar otturigha qoyulmaqta.

11 - Ayning 12 - Küni enqerede ötküzülgen mexmut qeshqiri we uyghurlar namliq yighinda türkiye til tetqiqat idarisining sabiq bashliqi ghazi uniwérsitéti oqutquchisi prof. Dr. Axmet bijan erjilasun `mexmut qeshqiri we uyghurlar` témisida söz qildi.

Prof. Dr. Axmet bijan erjilasun sözide, uyghurlarning tang sulalisi mezgilide u dewirdiki eng küchlük döletlerdin birini qurghanliqini, uyghur dölitining qandaq yoq bolghanliqini anglatqandin kéyin, mexmut qeshqiri mezgilidiki uyghurlar heqqide melumat berdi. U sözide hazirghiche uyghur tarixi heqqide ilgiri sürüliwatqan bezi köz qarashlarning xata ikenlikini anglatqandin kéyin, özining uyghurlar heqqidiki köz qarishini otturigha qoydi.

Uyghur döliti qandaq bir dölet idi? u dewrlerde uyghurlarning xitaylar bilen bolghan munasiwiti qandaq idi? uyghurlar bügünki wetenlirige qachan kelgen? mexmut qeshqiri uyghurmu?

8 - Esirning axirqi yilliridiki uyghurlar
Prof. Dr. Axmet bijan erjilasun ependi sözige 700 - Yillardiki uyghurlar heqqide melumat bérip mundaq bashlidi: " men mexmut qeshqiri we uyghurlar toghrisida sözleshtin burun, mexmut qeshqiridin burunqi uyghurlar heqqide toxtilip ötey. Mexmut qeshqirining esiri 1070 - Yillarda yézilghan. Bu eser yézilishtin burun 770 - Yillarda, ordu baliqtiki uyghur dölitining textide bugixaqan olturatti. 750 - Yilidiki talas urushida meghlup bolghan, enlushen qozghilingi bilen qalaymiqan bolup weyran bolghan xitaylar, uyghurlarning yardimi bilen dölitini qutuldurup qalghan idi. Xitay dölitidiki qozghilanglarni uyghurlar basturup bergechke, uyghurlargha rexmitini bildürüsh üchün her yili ming top yipekni uyghur xaqanliqigha yeni uyghur dölitining paytexti ordubaliqqa ewetip béridiken."

"Tangname" de bu heqte shundaq dep yézilghan: "tang xandanliqi ghezinisi qurup, dölet kadirlirigha maash bérelmeydighan derijide chüshüp qalghan bolsimu, tang xandanliqi her yil uyghurlargha 100 ming top yipek ewetetti. Uyghurlar xitaygha bérip kélip yürüp könüp qalghan bolghachqa her yili bahar peslide xitayning paytexti changenge baridiken. Uyghurlar tijaretke mahir bolghachqa dawamliq xitaydin mal élip tijaret qilidiken. Uyghurlar xitaylargha bir at bérip 40 top yipek alidiken. Yene xitay menbeliride, 773 - Yilida xitaylar uyghur dölitige rexmet éytish üchün ming at harwisi yipekni orxun deryasi boyidiki uyghur dölitige apirip bergenliki yézilghan."

800 - Yillarning bashliridiki uyghurlar
Prof. Dr. Exmet bijan erjilasun sözide 800 - Yillarning béshidiki uyghurlar heqqide toxtilip mundaq dédi: "800 - Yillarning bashlirigha kelsek, bu waqitta uyghur xaqanliqining textide edis xandanliridin alt ulugh bilge xaqan olturuwatatti. Yénisey boylirida bolsa qirghizlar bar idi, alt ulugh bilge xaqan qirghizlargha hujum qilip, 400 ming eskiri bar qirghiz armiyisini meghlup qilghan idi. Uyghurlar qirghizlarni xaniweyran qiliwetken. 820 - Yiligha kelgende tamin binbah isimlik bir erep sayahetchi uyghur dölitining paytexti ordubaliq shehirige barghan bolup, u sayahetnamiside uyghur dölitide körgenliri heqqide toxtilip mundaq dep yazidu: `ordubaliq intayin chong bir sheher iken, sheherning etrapi térilghu yer we méwe baghliri bilen qaplanghan bolup, xelqi intayin bay iken. Xelqi bayliq ichide bayashat yashaydiken. Xelqi mani dinigha étiqat qilidiken.` Erep sayahetchi kitabida uyghur dölitining herbiy küchi heqqide toxtilip mundaq dep yazghan: `uyghurlarning 17 qebilisi bar, her qebilining qebile reisige qarashliq 13 ming eskiri bar, bulardin bashqa xaqanning qol astida 12 ming herbiy bar bolup, uyghurlarning jemi 333 ming eskiri bar iken."

Uyghur Imparatorluqining aghdurulushi
Prof. Dr. Axmet bijan erjilasun ependi sözide 839 - Yiligha kelgende uyghur dölitining chöküshke qarap yüz tutqanliqini anglitip mundaq dédi: "nachar bir weziyet, aridin 20 yil ötüp 839 - Yiligha kelgende, kürebir isimlik bir wezir, uyghur xaqanini texttin chüshürüsh üchün topilang chiqarghan. Uyghur xaqani alt qulu bilge xaqan buni körüp chidiyalmay ölüwalidu. Topilang qozghighan wezir qazar tékinni textke chiqarghan. Bular anglitilghan `köch` namliq bir dastanmu bar, bu topilangdin kéyin qish mewsumi yétip kélip, uyghurlarning barliq at - Ulaghliri ölüp, namratliq acharchiliq yüz bérip uyghur döliti weyran bolup ketken. Topilang chiqqanda uyghur paytextining sirtida bolghan tulugh bugha isimlik bir uyghur herbiy qomandan buningdin xewerdar bolghandin kéyin, derhal qirghizlarning yénigha bérip, 100 ming qirghiz eskirini élip uyghur paytexti ordubaliq shehirige yeni uyghur dölitige hujum qilghan. Qirghizlar uyghurlardin öch élishqa tirishiwatqan del bu mezgilde, qirghizlar bu xain uyghur qomandangha yardem qilip 100 ming kishilik qirghiz armiyisi bilen uyghur dölitini aghdurup tashlaydu. Shuning bilen 840 - Yilida uyghurlar gherbke qarap yeni bügünki sherqiy türkistangha qarap köchüshke bashlighan. Bizning meshhur `köch` dastanimiz bu köch netijiside meydangha chiqqan. Mexmut qeshqiri türkiy tillar diwanida dégen uyghurlar mana mushu uyghurlar. Undaqta uyghurlar sherqiy türkistangha kélishtin burun sherqiy türkistanda uyghurlar barmidi?"


Menbe:http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/mexmut-qeshqiri-uyghurlar-12112008230638.html/story_main?encoding=latin

4 - Awghust Semen Weqesidiki Ikki Uyghur Qeshqerde Sotlanghandin Kéyinki Inkaslar
Muxbirimiz Weli
2008-12-08

Xelqara qelemkeshler jemiyiti uyghur merkizining bash teptishi haji abdurishit kérimi 'tötinchi awghust semen weqesi' ni peyda qilghan abduraxman azat, qurbanjan ablimit namliq aka - Uka ikki uyghur üstidin qeshqerde échilghan sot ehwalini we jemiyettiki inkaslarni tonushturdi.

4 - Awghust künidiki hujumda öltürülgen 16 xitay qoralliq saqchi xadimlirining matem murasimgha qatnishiwatqan uyghurlarning yighilip turushqan we bir xitay saqchisining kishiler topini nazaret qilip turghan körünüshi. 2000 Gha yéqin uyghurlarmu matem murasimigha qatnashqan bolup, bir nechche kishiler AFP muxbirigha özlirining matemge buyruq bilen qatnishiwatqanliqini éytqan.

Bu ikki uyghurda qilche eyminish yaki temtiresh bolmighan
Abdurishit haji kérimi bu heqte éniqlighan ehwallar toghrisidiki téléfon xatirisini hazirche ashkarilashni xalimaydu. Uning bayan qilishiche, 11 ‏ - Ayning 11 ‏ - Küni'tötinchi awghust semen weqesi'ni peyda qilghan ikki uyghur üstidin qeshqerde échilghan sottiki soraqlar we höküm élan qilish nahayiti sürlük élip bérilghan bolsimu, emma bu ikki uyghurda qilche eyminish yaki temtiresh bolmighan.

'Ikkinchi pilanni orunliyalmighanliqimgha epsuslinimen'
Abdurishit haji kérimining bayan qilishiche, köktat satidighan qurbanjan ablimit sotta özining ikkinchi pilanini orunliyalmighanliqigha epsuslinidighanliqini bildürgen.

Sottiki soraq ehwali jemiyetke tarqilip ketken
Abdurishit haji kérimining bayan qilishiche, xitay hökümiti gerche qeshqerde élip barghan bu yépiq sotning ehwali heqqidiki uchurlarni intayin mexpiy tutqan bolsimu, emma buning ehwali qeshqergila emes, jenubtin shimalghiche keng tarqalghan.

Xitay hökümiti buning tesirini tazilash üchün meschitlerde tenqidiy teshwiqat élip barghan
Hazir shiwétsiyide turuwatqan abdurishit haji kérimining bayan qilishiche, xitay hökümiti buning tesirini tazilash üchün diniy zatlargha tenqid tizisi yézip bérip, ular arqiliq meschitlerde tenqidiy teshwiqat élip barghan. Meschit ehli buningghimu qarshi turghan.

Ikki uyghurni rabiye xanimgha chétip eyiblesh toghrisida uqturush chüshürülgen
Abdurishit haji kérimining bayan qilishiche, buningdin bashqa yene, xitay hökümiti hazir qeshqerde maaripqa nahayiti qopalliq bilen arilishiwatidu. Mekteplerde uyghur til - Edebiyat dersi ötüshni cheklesh üchün, bir munche oqutquchini ishtin boshatqan.

Shundaqla yene, mekteplerning qishliq tetil waqtidin paydilinip, siyasiy kurs échip, 'tötinchi awghust semen weqesi'ni peyda qilghan ikki uyghurni chetellerde uyghurlarning kishilik hoquqi we kelgüsi istiqbali üchün köngül bölüwatqan rabiye xanim bashliq uyghur teshkilatlirigha chétip eyiblesh toghrisida uqturush chüshürgen. Xelq ichide buninggha qarshi inkaslarmu nahayiti küchlük.

Menbe:http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/4-awghust-semen-weqesi-12082008211441.html/story_main?encoding=latin